Sửa Luật Hộ tịch: Gỡ bất cập, không phụ thuộc địa giới hành chính

Tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 09/4, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi).

Theo Tờ trình dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi), xuất phát từ yêu cầu chính trị, pháp lý và thực tiễn việc xây dựng dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) để thay thế Luật Hộ tịch năm 2014 là cần thiết nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về phân cấp, phân quyền, sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ hệ thống pháp luật.

Đồng thời, khắc phục hạn chế bất cập của Luật Hộ tịch năm 2014; đơn giản hóa thủ tục hành chính và thực hiện thủ tục hành chính không phụ thuộc vào địa giới hành chính; đăng ký hộ tịch trực tuyến toàn trình; bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức liên quan trong việc chia sẻ, kết nối thông tin dữ liệu phục vụ đăng ký và quản lý hộ tịch.

Việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Hộ tịch vì thế đang được đặt ra một cách cấp thiết, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân và yêu cầu quản lý hiện đại.

Báo Đại biểu Nhân dân đã có trao đổi với Trung tướng, PGS.TS Phạm Công Nguyên - Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp (Bộ Công an) đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa liên quan đến nội dung này.

Đại biểu Phạm Công Nguyên, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Phạm Thắng

Đã hoàn thiện trên 146 triệu dữ liệu hộ tịch

- Thưa ông, sau gần 10 năm thực hiện, ông đánh giá như thế nào về hiệu quả của Luật Hộ tịch năm 2014?

ĐBQH Phạm Công Nguyên:Triển khai thi hành Luật Hộ tịch năm 2014, công tác đăng ký, quản lý hộ tịch có những bước chuyển biến tích cực, ngày càng nền nếp, hiệu quả; hệ thống quy định pháp luật về hộ tịch liên tục được hoàn thiện. Hệ thống cơ quan đăng ký, quản lý hộ tịch, đội ngũ công chức làm công tác hộ tịch được củng cố về biên chế, chất lượng, năng lực.

Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử được xây dựng, hoàn thiện với trên 146 triệu dữ liệu hộ tịch, với cốt lõi là Hệ thống đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử, kết nối, chia sẻ với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Đồng thời, bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu với các hệ thống, cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu của bộ, ngành khác, phục vụ đăng ký hộ tịch, quản lý nhà nước về dân cư, an sinh xã hội… Quản lý nhà nước về hộ tịch từng bước đổi mới, đi vào chiều sâu, toàn diện, hiệu quả hơn.

Qua hơn 6 tháng triển khai thực hiện các nhiệm vụ về phân quyền, phân cấp, phân định thẩm quyền trong lĩnh vực hộ tịch (theo Nghị định số 120/2025/NĐ-CP quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp, Nghị định số 121/2025/NĐ-CP quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp), các kết quả kiểm tra, đánh giá cho thấy việc thực hiện cơ bản bảo đảm tính khả thi. Không có kiến nghị, phản ánh đối với quy định pháp luật về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực hộ tịch, chỉ có một số ý kiến về hướng dẫn cụ thể việc thực hiện nhiệm vụ phê duyệt xóa dữ liệu hộ tịch điện tử trên Phần mềm đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử của Bộ Tư pháp.

Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được trong triển khai thi hành Luật Hộ tịch, có nhiều quy định của Luật chưa theo kịp thực tiễn hiện nay.

Hàng loạt bất cập nảy sinh, chưa phù hợp với thực tiễn

- Thưa ông, nhiều quy định của Luật chưa theo kịp thực tiễn hiện nay là gì? cụ thể ở điểm nào?

ĐBQH Phạm Công Nguyên: Ngày 16/6/2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Luật Tổ chức chính quyền địa phương (Luật số 72/2025/QH15), xác định cơ sở pháp lý tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

Tuy nhiên, 26/77 Điều của Luật Hộ tịch năm 2014 có quy định liên quan đến thẩm quyền đăng ký hộ tịch, trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực hộ tịch của Ủy ban nhân dân cấp huyện cần phải sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ.

Bên cạnh đó, Luật Hộ tịch quy định thủ tục đăng ký giám hộ bao gồm: Đăng ký giám hộ đương nhiên, đăng ký giám hộ cử, đăng ký chấm dứt giám hộ và đăng ký thay đổi giám hộ.

Đối với yêu cầu giám sát việc giám hộ theo quy định tại Điều 51 Bộ luật Dân sự thì Luật Hộ tịch chưa có quy định cụ thể (hiện mới chỉ được quy định tại Nghị định số 07/2025/NĐ-CP ngày 09/01/2025 của Chính phủ).

Phạm vi thay đổi hộ tịch chưa cho phép thay đổi quê quán, trong khi đó, thông tin về quê quán cũng là một trong những thông tin cá nhân mà Luật Hộ tịch cho phép cha, mẹ được thỏa thuận lựa chọn cho con khi đăng ký khai sinh. Tương tự, đối với trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi, con nuôi muốn thay đổi thông tin về cha mẹ từ cha mẹ nuôi sang cha, mẹ đẻ.

Luật Hộ tịch quy định việc thay đổi hộ tịch, xác định lại dân tộc cho cá nhân trong nội dung khai sinh đã được đăng ký, nhưng chưa có quy định hướng dẫn việc điều chỉnh thông tin/ghi chú nội dung thay đổi trong các giấy tờ hộ tịch khác có liên quan.

- Từ thực tiễn trên, ông nhìn nhận những hạn chế, bất cập lớn nhất của Luật hiện nay là gì?

ĐBQH Phạm Công Nguyên:Tôi cho rằng hạn chế, bất cập lớn nhất hiện nay của Luật Hộ tịch là một số quy định chưa bảo đảm thống nhất với quy định của Luật Quốc tịch Việt Nam, Bộ luật Dân sự, Luật Cán bộ công chức, Luật Căn cước. Ví dụ như việc ghi vào sổ hộ tịch việc khai sinh; xác định nội dung khai sinh; đăng ký giám sát giám hộ;...

Nhiều quy định của Luật Hộ tịch không phù hợp với yêu cầu tổ chức, sắp xếp lại bộ máy, trong đó có quy định liên quan đến thẩm quyền đăng ký hộ tịch, trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực hộ tịch của Ủy ban nhân dân cấp huyện cần phải sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ.

Bên cạnh đó, một số quy định tại Luật Hộ tịch chưa phù hợp với thực tiễn, như đã đề cập.

ĐBQH Phạm Công Nguyên thảo luận tại Tổ 13. Ảnh: Phạm Thắng

Đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả công tác đăng ký, quản lý hộ tịch

- Trong bối cảnh xây dựng Chính phủ số, theo ông, Luật Hộ tịch hiện hành đang đặt ra những yêu cầu điều chỉnh gì?

ĐBQH Phạm Công Nguyên:Từ những khó khăn, vướng mắc bất cập trong thi hành Luật Hộ tịch, trong bối cảnh xây dựng Chính phủ số, Luật Hộ tịch hiện hành cần đặt ra các yêu cầu cần điều chỉnh.

Thứ nhất, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ của Luật Hộ tịch với các Luật liên quan như: Luật Quốc tịch Việt Nam, Bộ luật Dân sự, Luật Cán bộ công chức, Luật Căn cước; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; khắc phục những hạn chế, bất cập của Luật Hộ tịch năm 2014 và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành; phù hợp với việc tổ chức, sắp xếp bộ máy hành chính nhà nước, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, tạo cơ sở pháp lý ổn định cho hoạt động đăng ký, quản lý hộ tịch.

Thứ hai, đẩy mạnh việc hiện đại hóa, chuyển đổi số toàn diện, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác đăng ký, quản lý hộ tịch, tạo thuận lợi nhất cho người yêu cầu đăng ký hộ tịch.

Thứ ba, tăng cường đơn giản hóa, cắt giảm thủ tục hành chính, giảm chi phí thực hiện thủ tục hành chính, thực hiện thủ tục hành chính không phụ thuộc vào địa giới hành chính, đăng ký hộ tịch trực tuyến toàn trình.

Thứ tư, bảo đảm phối hợp chặt chẽ, thông suốt giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc chia sẻ dữ liệu, kết nối liên thông để đăng ký, quản lý hộ tịch.

Giao Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện đăng ký tất cả các sự kiện, thông tin hộ tịch

- Vậy thưa ông, việc sửa đổi Luật Hộ tịch năm 2014 lần này tập trung vào những nội dung trọng tâm nào và sẽ tác động như thế nào đến người dân?

ĐBQH Phạm Công Nguyên:Việc sửa đổi Luật Hộ tịch kế thừa, phát triển những quy định đã phát huy hiệu quả trong thực tiễn; sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hộ tịch có vướng mắc, không còn phù hợp. Đồng thời, kịp thời giải quyết những vấn đề bất cập phát sinh trong thực tế, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho người dân, cơ quan đăng ký hộ tịch.

Việc sửa đổi Luật Hộ tịch năm 2014 tập trung vào những nội dung trọng tâm sau.

Với những nội dung sửa đổi, về thẩm quyền đăng ký hộ tịch, Dự thảo Luật sửa đổi theo hướng Giao Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện đăng ký tất cả các sự kiện, thông tin hộ tịch, cấp Trung ương và cấp tỉnh chỉ tập trung thực hiện quản lý nhà nước để phù hợp với việc tổ chức, sắp xếp bộ máy hành chính nhà nước, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Dự thảo Luật quy định người dân có quyền yêu cầu đăng ký hộ tịch không phụ thuộc nơi cư trú, không phụ thuộc địa giới hành chính nhằm bảo đảm thực hiện chủ trương chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin, tạo điều kiện thuận lợi nhất - lấy người dân làm trung tâm trong giai đoạn hiện nay.

Về cơ sở dữ liệu hộ tịch, Dự thảo Luật xác định cơ sở dữ liệu hộ tịch là cơ sở dữ liệu quốc gia, được xây dựng, quản lý tập trung, do Bộ Tư pháp quản lý; được bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, có khả năng mở rộng, nâng cấp.

Quy định nêu trên đảm bảo cơ sở dữ liệu hộ tịch có thể kết nối, chia sẻ với các cơ sở dữ liệu khác; bảo đảm quyền khai thác thông tin của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật; bảo đảm lưu trữ đầy đủ thông tin của cá nhân trong các lần thu thập, cập nhật, điều chỉnh.

Về trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực hộ tịch, Dự thảo Luật chỉ quy định một điều chung (Điều 6) về trách nhiệm quản lý nhà nước về hộ tịch để thực hiện đúng nguyên tắc “không quy định cụ thể tên Bộ, ngành và nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Bộ, ngành tại dự thảo Luật”.

Ngoài ra, do công tác hộ tịch cần sự phối hợp của Tòa án nhân dân tối cao, Cơ quan đại diện ngoại giao, Cơ quan đại diện lãnh sự Việt Nam ở nước ngoài - là chủ thể có tính đặc thù, nên dự thảo Luật quy định trách nhiệm của Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao.

Với nội dung bổ sung, Dự thảo Luật bổ sung quy định về quyền, nghĩa vụ đăng ký hộ tịch của người gốc Việt Nam chưa xác định quốc tịch đang sinh sống tại Việt Nam; bổ sung quy định bảo đảm quyền đăng ký khai sinh cho trẻ em được sinh ra tại Việt Nam hoặc sinh sống ổn định trên lãnh thổ Việt Nam (tại Điều 5 Dự thảo Luật).

Bên cạnh đó, bổ sung quy định cơ quan đăng ký hộ tịch có trách nhiệm chủ động khai thác, tra cứu thông tin trong cơ sở dữ liệu liên quan (phù hợp với mức độ đáp ứng của cơ sở dữ liệu), chỉ yêu cầu người dân phải nộp, xuất trình giấy tờ nếu không khai thác được thông tin hoặc thông tin khai thác được không đầy đủ, không chính xác để đơn giản hóa, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người dân trong đăng ký hộ tịch (tại khoản 5, 6 Điều 8 Dự thảo Luật).

Bổ sung quy định để khắc phục một số khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, như: cho phép thay đổi quê quán trong một số trường hợp (tại Điều 19 dự thảo Luật); ghi vào sổ hộ tịch việc hộ tịch đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài đối với trẻ em có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam đã đăng ký khai sinh tại cơ quan có thẩm quyền nước ngoài (tại điểm a khoản 1 Điều 21).

Cho phép Chủ tịch UBND cấp xã ủy quyền cho người thực hiện công tác hộ tịch ký một số giấy tờ hộ tịch (trừ việc khai sinh, kết hôn, khai tử, kết quả đăng ký hộ tịch có yếu tố nước ngoài) (tại khoản 2 Điều 7 Dự thảo Luật).

Về nội dung lược bỏ, Dự thảo Luật lược bỏ 47 điều quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục, trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực hộ tịch của Ủy ban nhân dân cấp huyện và một số nội dung khác do đã cắt giảm một số thủ tục hành chính.

- Trân trọng cảm ơn Trung tướng Phạm Công Nguyên!