Sửa Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Cần cơ chế đột phá về vốn và thị trường

Tiến sĩ Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME) đồng thời là thành viên Tổ Soạn thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhấn mạnh rằng đạo luật sửa đổi lần này ảnh hưởng trực tiếp tới sáu triệu hộ kinh doanh đang cần chuyển đổi.

Theo ông, khối này chính là lực lượng sản xuất năng động, sáng tạo. Vì thế, các chính sách hỗ trợ cần phải rất dễ hiểu, dễ dàng tiếp cận nhất.

Chuyển từ hỗ trợ hành chính sang phát triển năng lực

- Phóng viên: Thưa ông, dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sửa đổi có nhiều điểm mới tích cực. Tại sao Hiệp hội lại nhấn mạnh yêu cầu cần chuyển đổi mạnh mẽ tư duy từ hỗ trợ hành chính đơn thuần sang phát triển năng lực nội sinh doanh nghiệp?

+ Tiến sĩ Tô Hoài Nam: Hiệp hội ghi nhận sự chuẩn bị công phu của cơ quan soạn thảo, bám sát các Nghị quyết 68-NQ/TW, 66-NQ/TW, 57-NQ/TW và 198/2025/QH15. Việc mở rộng các nội dung mới như chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, hệ sinh thái hỗ trợ là bước tiến quan trọng so với Luật năm 2017.

Tiến sĩ Tô Hoài Nam

Tuy nhiên, theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, luật cần quy định đủ rõ để có thể triển khai ngay, nhưng cũng cần đủ mở để Chính phủ chủ động điều hành.

Phạm vi điều chỉnh hiện tại còn thiên về hỗ trợ theo nghĩa hành chính, chưa thể hiện rõ mục tiêu phát triển năng lực nội sinh. Luật sửa đổi cần chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ theo chính sách sang hỗ trợ phát triển năng lực doanh nghiệp, giúp họ biết quản trị dòng tiền, kế toán, thuế, lao động, pháp lý, thị trường và công nghệ.

Chúng tôi đề nghị bổ sung nguyên tắc hỗ trợ phải đảm bảo đơn giản, dễ tiếp cận, không làm phát sinh thêm thủ tục hành chính hay chi phí tuân thủ không cần thiết.

Các chương trình hỗ trợ phải gắn với mục tiêu, kết quả đầu ra cụ thể, ưu tiên hỗ trợ tạo chuyển biến rõ về năng suất, doanh thu, thay vì chỉ quy định hỗ trợ đầu vào như đào tạo bao nhiêu lớp. Theo tôi, cần chuyển sang hỗ trợ theo kết quả thực tế như bao nhiêu doanh nghiệp tiếp cận được vốn, áp dụng kế toán số hay tham gia chuỗi cung ứng.

Cần chuyển từ tư duy hỗ trợ hành chính sang việc nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ảnh: QH

- Một đối tượng quan trọng của đạo luật này là hàng triệu hộ kinh doanh đang ngần ngại nâng cấp lên quy mô công ty. Đâu là điểm nghẽn lớn nhất trước chuyển đổi và dự thảo Luật cần giải pháp cụ thể nào?

+ Luật liên quan trực tiếp đến khoảng 6 triệu hộ kinh doanh đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi, chuẩn hóa và nâng cao năng lực quản trị. Thực tế cho thấy điểm nghẽn lớn nhất nằm ở giai đoạn trước chuyển đổi, khi hộ kinh doanh sợ thủ tục, sợ tăng chi phí kế toán, thuế, bảo hiểm, sợ thanh tra kiểm tra và mất tính linh hoạt. Nếu chỉ hỗ trợ sau khi đã thành lập doanh nghiệp thì chính sách có thể đến quá muộn.

Do đó, chúng tôi đề xuất bổ sung hộ kinh doanh có nhu cầu, kế hoạch chuyển đổi được tiếp cận các chính sách tư vấn, hướng dẫn, hỗ trợ pháp lý, kế toán, thuế và chuyển đổi số ngay từ đầu. Đối tượng này thường yếu nhất ở khâu quản trị, sổ sách, hóa đơn và pháp lý.

Về hỗ trợ kế toán, doanh nghiệp siêu nhỏ và chuyển đổi từ hộ kinh doanh cần được áp dụng chế độ kế toán đơn giản, phù hợp với quy mô. Nhà nước cần hỗ trợ phần mềm kế toán dùng chung, mẫu biểu báo cáo đơn giản và dịch vụ hỗ trợ kế toán trong thời gian đầu.

Về thuế, họ cần được hưởng chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, lệ phí môn bài và phí tư vấn thuế. Trường hợp chính sách thuế thay đổi thì phải bảo đảm nguyên tắc ổn định, dễ dự báo, không tạo cú sốc chi phí tuân thủ đối với doanh nghiệp mới chuyển đổi.

Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sửa đổi phải tháo gỡ rào cản tài sản thế chấp giúp khơi thông dòng vốn tín dụng. Ảnh: QH

Kinh doanh bền vững phải phù hợp quy mô nhỏ

- Dự thảo bổ sung quy định kinh doanh bền vững và ESG. Tuy nhiên, nếu áp dụng ngay chuẩn quốc tế cao sẽ gây khó. Hiệp hội đề xuất lộ trình thế nào để các doanh nghiệp nhỏ có thể hội nhập tốt?

+ Dự thảo hiện bổ sung nhiều khái niệm mới như mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh doanh bao trùm, áp dụng khung ESG là điểm mới rất tích cực. Tuy nhiên, một số khái niệm còn rộng và có nguy cơ khó áp dụng trong thực tiễn nếu không có bộ tiêu chí tối thiểu.

Đối với khu vực có quy mô nhỏ, đặc biệt là siêu nhỏ, ESG không thể tiếp cận theo cách như với các tập đoàn lớn. Nếu quy định quá cao, yêu cầu "chuẩn quốc tế" ngay từ đầu thì phần lớn doanh nghiệp này sẽ không đủ năng lực chứng minh để được nhận hỗ trợ.

Chúng tôi đề xuất định nghĩa lại, theo đó kinh doanh bền vững là việc áp dụng một hoặc một số mô hình, giải pháp về sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải hoặc từng bước áp dụng khung môi trường, xã hội và quản trị phù hợp với quy mô, điều kiện thực tế.

Các chính sách về thuế phải bảo đảm tính ổn định, tránh tạo "cú sốc chi phí" cho doanh nghiệp mới. Ảnh: QH

Chính sách xanh và bền vững chỉ thực sự có ý nghĩa khi doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: truy xuất nguồn gốc, cải thiện điều kiện lao động, minh bạch sổ sách và quản trị rủi ro môi trường.

Đồng thời, trong việc xác định tiêu chí doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc dự thảo bỏ tiêu chí tổng nguồn vốn là hợp lý giúp đơn giản hóa, nhưng các tiêu chí về lao động và doanh thu cần bảo đảm nguyên tắc không tạo thêm giấy phép con, không yêu cầu xin xác nhận thủ công nếu dữ liệu đã có trên hệ thống đăng ký kinh doanh.

Cần cơ chế khuyến khích doanh nghiệp FDI dắt tay các doanh nghiệp nhỏ nội địa tham gia vào chuỗi cung ứng.

Tín dụng phải dựa trên dòng tiền và hợp đồng

- Việc tiếp cận nguồn vốn luôn là bài toán rất nan giải. Dự thảo mở ra hướng đa dạng hóa tài sản bảo đảm để vay vốn. Hiệp hội đánh giá quy định này như thế nào và kiến nghị gì thêm?

+ Quy định khuyến khích tổ chức tín dụng phát triển sản phẩm dựa trên đa dạng hóa tài sản bảo đảm như động sản, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, sở hữu trí tuệ, tài sản vô hình và tài sản số là một quy định đột phá. Đối tượng doanh nghiệp nhỏ thường không thiếu ý tưởng kinh doanh hay đơn hàng, nhưng lại thiếu tài sản bảo đảm theo cách truyền thống. Nếu chính sách tín dụng vẫn chủ yếu dựa vào bất động sản thì các doanh nghiệp công nghệ, dịch vụ và đổi mới sáng tạo sẽ rất khó tiếp cận.

Tuy nhiên, cần bổ sung cơ chế thực thi để tránh chỉ dừng ở mức độ khuyến khích. Nếu không có hướng dẫn cụ thể về dữ liệu, định giá, quản trị rủi ro và cơ chế phối hợp thì ngân hàng vẫn rất khó triển khai. Chúng tôi đề nghị Điều 8 cần giao thẳng trách nhiệm cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hướng dẫn các tổ chức tín dụng phát triển sản phẩm tín dụng phù hợp trên cơ sở xếp hạng tín nhiệm, dòng tiền, dữ liệu thuế, hóa đơn điện tử, phương án sản xuất kinh doanh và hợp đồng đầu ra.

Việc dựa trên dữ liệu thật như hóa đơn điện tử và dòng tiền sẽ giúp đánh giá rủi ro chính xác hơn, tạo điều kiện cho doanh nghiệp hoạt động minh bạch có thể tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi từ các ngân hàng thương mại mà không bị ràng buộc quá cứng nhắc về tài sản thế chấp truyền thống.

Đóng gói xoài xuất khẩu. Ảnh: QH

Nghiêm cấm trục lợi chính sách hỗ trợ doanh nghiệp

- Khâu thực thi luật luôn đóng vai trò quyết định mức độ thành công. Tại sao Hiệp hội lại kiên quyết yêu cầu cấm các hành vi môi giới trái phép, đề cao cơ chế một cửa và đánh giá độc lập này?

+ Chính sách hỗ trợ rất dễ bị lợi dụng nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ, bởi nhóm đối tượng doanh nghiệp nhỏ và vừa rất dễ bị tổn thương về thông tin. Thực tế đã có đơn vị mạo danh, môi giới trái phép để vận động nộp hồ sơ, thu phí sai quy định, gây thiệt hại cho doanh nghiệp.

Do đó, phải nghiêm cấm các hành vi lợi dụng chính sách để môi giới, cung cấp thông tin sai lệch gây nhầm lẫn về tư cách đại diện cơ quan nhà nước, quỹ hỗ trợ hoặc gây phiền hà, trục lợi trong quá trình tiếp cận chính sách. Về thực thi, hệ thống thông tin doanh nghiệp phải được kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký kinh doanh, thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội để đảm bảo nguyên tắc doanh nghiệp không phải nộp lại giấy tờ cơ quan nhà nước đã có.

Sửa đổi luật là cơ hội để biến doanh nghiệp nhỏ thành lực lượng sản xuất năng động thay vì đối tượng yếu thế. Ảnh: QH

Cổng công bố thông tin đầu mối một cửa cấp tỉnh phải có trách nhiệm tiếp nhận, hướng dẫn, điều phối nhu cầu hỗ trợ chứ không được yêu cầu doanh nghiệp nộp thêm hồ sơ ngoài quy định. Đặc biệt, mọi chương trình hỗ trợ có sử dụng ngân sách nhà nước đều phải công khai tiêu chí, danh sách, kết quả và khuyến khích sự tham gia đánh giá độc lập của các tổ chức đại diện doanh nghiệp, chuyên gia.

Cuối cùng, để chuyên nghiệp hóa công tác hỗ trợ, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ kinh phí khi giao nhiệm vụ cho các tổ chức xã hội - nghề nghiệp thực hiện cung cấp dịch vụ phục vụ phát triển doanh nghiệp.

- Xin cảm ơn ông!

Phân bổ nguồn vốn đầu tư công cho doanh nghiệp

- Bên cạnh nguồn vốn tín dụng từ các ngân hàng, Hiệp hội đã có kiến nghị rất đáng chú ý về việc phân bổ vốn đầu tư công. Xin ông chia sẻ cụ thể hơn về giải pháp phân bổ đầu tư này?

+ Tiến sĩ Tô Hoài Nam: Điều 11 Nghị quyết 198/2025/QH15 quy định gói thầu xây lắp, mua sắm hàng hóa dưới 20 tỷ đồng được dành cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhưng quy định này chưa đủ cơ chế phân bổ rõ ràng. Chúng tôi đề xuất bổ sung vào Điều 12 quy định Chính phủ phân bổ thẳng 30% vốn đầu tư công trực tiếp cho đối tượng này tham gia làm nhà thầu với thiết kế gói thầu phù hợp.

Đồng thời, quy định điều kiện trúng thầu đối với các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI là phải dành 30% vốn đầu tư thực hiện dự án cho nhà thầu phụ là các đơn vị có quy mô nhỏ tham gia đấu thầu. Bên cạnh đó, về mặt bằng sản xuất, các doanh nghiệp này rất khó thuê diện tích lớn trong khu công nghiệp, dẫn đến hoạt động xen kẽ trong khu dân cư, khó đáp ứng tiêu chuẩn phòng cháy chữa cháy, môi trường. Địa phương phải có trách nhiệm bố trí quỹ đất, nhà xưởng, hạ tầng dùng chung cho doanh nghiệp thuê.