Sửa Luật và xây dựng Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước: Xu hướng quốc tế và hàm ý đối với Việt Nam

Bài 1: Xu hướng dịch chuyển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao

Môi trường quản trị công toàn cầu đang chứng kiến những bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt dưới tác động mạnh mẽ của làn sóng số hóa, áp lực tài khóa gay gắt và yêu cầu ngày càng cao về trách nhiệm giải trình. Không còn bó hẹp trong vai trò là thiết chế kiểm tra sau, xác nhận báo cáo tài chính công hay phát hiện sai phạm trong quản lý ngân sách, tài sản công đơn thuần, các SAI trên thế giới đang hướng tới một mô hình hiện đại: Lấy "bền vững, số hóa và niềm tin công" làm trục cốt lõi để cảnh báo rủi ro sớm và kiến tạo giá trị cho xã hội.

Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) luôn nhấn mạnh tính độc lập của SAI, các chuẩn mực nghề nghiệp và việc phát triển năng lực. Trong khi đó, Cơ quan Sáng kiến phát triển của INTOSAI (IDI) đặt trọng tâm phát triển của các SAI vào 3 trục chuyển dịch nổi bật: “Phát triển bền vững, số hóa và niềm tin công”.

Từ kiểm toán sau (hậu kiểm) sang kiểm toán tạo giá trị công

Xu hướng bao trùm của các SAI hiện nay là chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình “kiểm tra - phát hiện - kiến nghị xử lý” sang mô hình “đánh giá - cảnh báo - kiến tạo giá trị công”. Giá trị của một SAI không chỉ cân đong đo đếm bằng số tiền kiến nghị xử lý tài chính, mà quan trọng hơn, bằng khả năng đóng góp vào việc cải thiện chính sách, nâng cao chất lượng quản trị, phòng ngừa rủi ro vĩ mô, tăng cường kỷ luật tài chính - ngân sách, bảo vệ tài sản công và củng cố vững chắc niềm tin xã hội.

Khi chi tiêu công ngày càng trở nên phức tạp, câu hỏi kiểm toán không thể dừng lại ở việc kiểm tra “có đúng chế độ, định mức, thủ tục hay không”? Kiểm toán hiện đại phải trả lời được các vấn đề căn cơ: Chính sách có đạt mục tiêu đề ra không; chi phí có tương xứng với kết quả mang lại không; rủi ro tài khóa và rủi ro xã hội là gì; cũng như cần điều chỉnh cơ chế nào để tối ưu hóa nguồn lực?

Kiểm toán dựa trên dữ liệu và kiểm toán các rủi ro mới nổi

Chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản và toàn diện môi trường kiểm toán công. Dữ liệu về ngân sách, thuế, hải quan, kho bạc, đầu tư công, tài sản công, đất đai, đấu thầu, bảo hiểm, giáo dục, y tế cho đến an sinh xã hội ngày càng được số hóa sâu rộng. Nếu SAI vẫn chủ yếu kiểm toán trên hồ sơ giấy, chọn mẫu thủ công và thực hiện phân tích phân tán, sẽ rất khó để theo kịp đối tượng kiểm toán và không thể bao quát đầy đủ các rủi ro hệ thống.

Khi Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số phát triển, rủi ro quản trị công không chỉ nằm trong chứng từ, hóa đơn, định mức, mà còn tiềm ẩn trong kiến trúc hệ thống, các thuật toán, phân quyền truy cập, chất lượng dữ liệu, an toàn thông tin, các hợp đồng công nghệ, sự phụ thuộc vào nhà thầu và khả năng vận hành liên thông dữ liệu. Các rủi ro mới nổi mang tính thời đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), blockchain, dòng tiền bất hợp pháp, quản lý thảm họa hay biến đổi khí hậu đang đòi hỏi các SAI phải xây dựng và thực thi những năng lực kiểm toán hoàn toàn mới.

Tăng kiểm toán hoạt động, kiểm toán hiệu quả và kiểm toán chính sách

Các SAI hiện đại ngày càng dành sự chú trọng đặc biệt cho loại hình kiểm toán hoạt động, tức đánh giá một cách toàn diện tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng nguồn lực công. Đây là công cụ pháp lý quan trọng hàng đầu để trả lời câu hỏi cốt lõi mà Quốc hội, Chính phủ và người dân luôn quan tâm: tiền công có được sử dụng đúng mục tiêu, đúng thứ tự ưu tiên, để tạo ra kết quả thực chất và giá trị công hay không?

Kiểm toán phát triển bền vững, khí hậu, môi trường và các mục tiêu phát triển bền vững

Phát triển bền vững đã trở thành một trục hoạt động mang tính chiến lược của cộng đồng SAI toàn cầu. Các SAI hiện nay không chỉ bó hẹp trong việc kiểm toán các dự án kỹ thuật như xử lý nước thải, rác thải, trồng rừng hay bảo vệ môi trường đơn thuần. Hoạt động kiểm toán nay đã mở rộng sang kiểm toán tài chính khí hậu, ngân sách xanh, đầu tư công xanh, mua sắm công xanh, thị trường carbon, chuyển dịch năng lượng, tài nguyên nước, đất đai, khoáng sản, đa dạng sinh học và việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) của quốc gia.

Củng cố độc lập, chuẩn mực, chất lượng và đạo đức nghề nghiệp

Dù phương thức kiểm toán có thay đổi theo xu thế công nghệ, nền tảng cốt lõi của một SAI vẫn phải dựa trên các nguyên tắc độc lập, khách quan, chuyên nghiệp, liêm chính và chất lượng. Chất lượng kiểm toán không chỉ đơn thuần là tuân thủ đúng quy trình, thu thập đủ hồ sơ, mà cốt lõi phải là phát hiện đúng trọng tâm, xây dựng bằng chứng thuyết phục, lập luận sắc bén, đưa ra kiến nghị khả thi và tạo ra tác động thực tế rõ nét.

Tăng tương tác với các bênliên quan và phát triển kiểm toán viên thế hệ mới

Một SAI hiện đại không thể chỉ công bố báo cáo kiểm toán theo cách hành chính, khô khan, khó đọc và khó tiếp cận đối với công chúng. Mục tiêu của việc tăng cường tương tác không phải là làm truyền thông hình thức, mà là làm cho các kết quả kiểm toán được hiểu đúng, được sử dụng hiệu quả, được giám sát chặt chẽ và tạo ra tác động thực tế sâu sắc.

Song song với đó, sự thay đổi toàn diện của môi trường kiểm toán đòi hỏi phải phát triển đội ngũ kiểm toán viên thế hệ mới. Họ không chỉ giỏi về nghiệp vụ tài chính, kế toán, ngân sách và pháp luật, mà còn phải được trang bị năng lực phân tích dữ liệu, am hiểu hệ thống số, có khả năng đánh giá chính sách, tư duy rủi ro hệ thống, viết báo cáo sắc bén và giao tiếp hiệu quả với các bên liên quan.

Các SAI trên thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi cấu trúc sâu sắc. Thước đo tầm vóc của một SAI hiện đại không chỉ là phát hiện được bao nhiêu sai phạm, kiến nghị xử lý tài chính bao nhiêu tiền, mà là mức độ đóng góp hiệu quả vào việc quản trị quốc gia tốt hơn, sử dụng nguồn lực công hiệu quả hơn, phòng ngừa rủi ro sớm hơn, hoạch định chính sách công hợp lý hơn và củng cố niềm tin xã hội cao hơn.

Định hướng từ INTOSAI và IDI cùng sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt của các SAI trên thế giới là gợi mở quan trọng để KTNN Việt Nam thiết kế lại tầm nhìn, sứ mệnh, chức năng, phương thức hoạt động và khuôn khổ pháp lý, định hình vững chắc cho giai đoạn phát triển mới trong tương lai. Nội dung chiến lược này sẽ được tiếp tục làm rõ trong bài viết tiếp theo./.