Sức khỏe tâm thần trở thành 'điểm nghẽn' mới của năng suất lao động

Áp lực vô hình đang trở thành rủi ro hữu hình

Nếu trước đây, an toàn lao động thường được nhìn nhận qua những yếu tố hữu hình như tai nạn lao động, máy móc hay môi trường sản xuất độc hại thì hiện nay, các tổ chức quốc tế cảnh báo một dạng rủi ro mới đang gia tăng nhanh chóng: rủi ro tâm lý - xã hội tại nơi làm việc.

Theo báo cáo Môi trường làm việc tâm lý - xã hội: Diễn biến toàn cầu và định hướng hành động (The Psychosocial Working Environment: Global Developments and Pathways for Action) do ILO công bố năm 2026, căng thẳng kéo dài, khối lượng công việc quá lớn, thời gian làm việc kéo dài, quấy rối, bạo lực nơi làm việc và sự mất cân bằng giữa công việc với cuộc sống đang ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe người lao động. ILO ước tính các rủi ro này góp phần gây ra hơn 840.000 ca tử vong mỗi năm, làm mất khoảng 45 triệu năm sống khỏe mạnh (DALYs) và gây thiệt hại tương đương 1,37% GDP toàn cầu do suy giảm năng suất lao động, chi phí y tế và tình trạng nghỉ việc.

Ảnh minh họa

Những con số này cho thấy sức khỏe tâm thần không còn là vấn đề của từng cá nhân mà đã trở thành một vấn đề kinh tế - xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp cũng như sự phát triển bền vững của thị trường lao động.

Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số và sự phổ biến của mô hình làm việc linh hoạt giúp nâng cao hiệu quả công việc nhưng cũng khiến ranh giới giữa thời gian làm việc và nghỉ ngơi ngày càng mờ nhạt. Không ít người lao động duy trì trạng thái "luôn kết nối", xử lý công việc ngoài giờ hành chính trong thời gian dài, làm gia tăng nguy cơ căng thẳng và kiệt sức nếu doanh nghiệp thiếu cơ chế quản lý phù hợp.

Theo bà Sinwon Park, Giám đốc Văn phòng ILO tại Việt Nam, phần lớn rủi ro tâm lý - xã hội không phải hệ quả tất yếu của phát triển kinh tế mà xuất phát từ cách công việc được thiết kế, tổ chức và quản lý. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu xây dựng môi trường làm việc an toàn, lành mạnh và tôn trọng người lao động.

Sức khỏe tâm thần đang trở thành "chi phí kinh doanh"

Điểm đáng chú ý là những tổn thất do sức khỏe tâm thần gây ra không chỉ dừng ở khía cạnh con người mà đang chuyển hóa thành chi phí kinh doanh của doanh nghiệp.

Theo đó, khi người lao động chịu áp lực kéo dài, khả năng tập trung giảm sút, hiệu suất làm việc suy giảm, nguy cơ xảy ra sai sót gia tăng, đồng thời tỷ lệ nghỉ việc cũng cao hơn. Đối với những lĩnh vực đòi hỏi cường độ lao động lớn hoặc độ chính xác cao như sản xuất, xây dựng, logistics, tài chính - ngân hàng hay công nghệ thông tin, các rủi ro này có thể tạo ra tổn thất đáng kể.

Chi phí doanh nghiệp phải gánh không chỉ là các khoản chăm sóc sức khỏe hay phúc lợi. Mỗi trường hợp nghỉ việc còn kéo theo chi phí tuyển dụng, đào tạo nhân sự mới, thời gian thích nghi cũng như nguy cơ gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp trên thế giới đã chuyển từ tư duy "xử lý khi có vấn đề" sang chủ động quản trị rủi ro tâm lý - xã hội như một nội dung trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực.

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng ngày càng rõ nét khi thị trường lao động cạnh tranh hơn và thế hệ lao động trẻ đặt ra yêu cầu cao hơn về môi trường làm việc. Tiền lương vẫn là yếu tố quan trọng, nhưng không còn là tiêu chí duy nhất quyết định khả năng thu hút và giữ chân nhân tài. Văn hóa doanh nghiệp, sự tôn trọng, cơ hội phát triển nghề nghiệp và khả năng cân bằng giữa công việc với cuộc sống đang trở thành những lợi thế cạnh tranh mới.

Bà Trần Thị Hồng Liên, Phó Giám đốc Văn phòng Giới sử dụng lao động thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng doanh nghiệp muốn phát triển bền vững cần xây dựng môi trường làm việc an toàn theo nghĩa rộng, bao gồm cả sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần. Theo bà, văn hóa cởi mở, nơi người lao động có thể chia sẻ khó khăn và nhận được sự hỗ trợ kịp thời sẽ góp phần nâng cao sự gắn kết, hạn chế rủi ro và cải thiện hiệu quả hoạt động.

Ở góc độ chuyên môn, bà Yuka Ujita, chuyên gia cao cấp về an toàn, vệ sinh lao động của ILO khu vực Đông Á, Đông Nam Á và Thái Bình Dương, nhấn mạnh giao tiếp cởi mở giữa người quản lý và nhân viên là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để nhận diện sớm các rủi ro tâm lý - xã hội. Khi doanh nghiệp chủ động điều chỉnh khối lượng công việc, quy trình làm việc hoặc cung cấp các hình thức hỗ trợ phù hợp, nhiều vấn đề có thể được giải quyết trước khi trở thành khủng hoảng.

Ở góc độ rộng hơn, sức khỏe tâm thần đang tác động trực tiếp đến năng suất lao động quốc gia. Khi người lao động làm việc trong trạng thái căng thẳng kéo dài, hiệu quả sản xuất giảm, tỷ lệ nghỉ việc tăng và doanh nghiệp buộc phải dành nhiều nguồn lực hơn cho tuyển dụng, đào tạo. Điều này làm gia tăng chi phí của doanh nghiệp, đồng thời ảnh hưởng tới năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo.

Đầu tư cho sức khỏe tâm thần là đầu tư cho năng lực cạnh tranh

Các chuyên gia cho rằng giải quyết rủi ro tâm lý - xã hội không thể chỉ đặt lên vai người lao động mà cần sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và chính người lao động. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm vì phần lớn nguyên nhân gây căng thẳng xuất phát từ cách tổ chức và quản lý công việc.

Theo khuyến nghị của ILO, thay vì chỉ hỗ trợ khi người lao động đã gặp vấn đề, doanh nghiệp cần ưu tiên phòng ngừa thông qua thiết kế công việc hợp lý, phân bổ khối lượng công việc phù hợp, tăng cường đối thoại, phòng chống quấy rối và xây dựng văn hóa doanh nghiệp đề cao sự tôn trọng.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Việt Nam cũng đang từng bước hoàn thiện chính sách về an toàn, vệ sinh lao động theo hướng tiếp cận toàn diện hơn, phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế.

Ông Ngô Xuân Liễu, Giám đốc Trung tâm Quốc gia về Dịch vụ việc làm (Bộ Nội vụ), cho rằng trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh, nhiều ngành nghề không chỉ yêu cầu trình độ chuyên môn mà còn đòi hỏi khả năng chịu áp lực cao. Vì vậy, kỹ năng quản lý cảm xúc, lựa chọn môi trường làm việc phù hợp và chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần thiết đang trở thành những kỹ năng quan trọng của người lao động hiện đại.

Thực tế cho thấy, doanh nghiệp có thể đầu tư rất lớn vào công nghệ, tự động hóa hay chuyển đổi số, nhưng hiệu quả sẽ khó được phát huy nếu người lao động thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng và thiếu động lực làm việc. Ngược lại, một môi trường làm việc tích cực sẽ giúp nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và giảm đáng kể chi phí phát sinh do biến động nhân sự.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng dựa trên chất lượng nguồn nhân lực thay vì lợi thế chi phí, sức khỏe tâm thần cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh chứ không đơn thuần là chính sách phúc lợi. Doanh nghiệp nào xây dựng được môi trường làm việc an toàn cả về thể chất lẫn tinh thần sẽ có nhiều lợi thế hơn trong thu hút nhân tài, nâng cao năng suất và phát triển bền vững.

Đó cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam xây dựng lực lượng lao động chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số và mục tiêu tăng trưởng dựa trên năng suất trong giai đoạn phát triển mới.