Sức mạnh người phụ nữ Việt trong kho tàng truyện cổ

Triển lãm “Tiếng Vọng Dân Gian - Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” hiện diễn ra tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội, trưng bày các tác phẩm thuộc cuốn sách tiếng Anh Treasury of Vietnamese Folk Tales (Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam) do Major Books phát hành. Triển lãm giới thiệu 11 câu chuyện dân gian sưu tầm bởi học giả Nguyễn Đổng Chi và nhiều tranh minh họa của họa sĩ Jeet Zdũng.

Trong số hơn hai trăm truyện dân gian Việt Nam mà cố học giả Nguyễn Đổng Chi đã dày công nghiên cứu, sưu tầm và biên soạn thuộc công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, nhiều truyện cho thấy nhân vật người phụ nữ xuất hiện thường xuyên, nắm giữ những vai trò tích cực và thiết yếu trong đời sống xã hội. Mười một câu chuyện trong đó khắc họa người phụ nữ như những cá nhân có quyền tự quyết, đầy khát vọng, giàu phẩm chất.

Kế thừa những nghiên cứu của học giả Nguyễn Đổng Chi, chủ đề chính của triển lãm là hình tượng những người phụ nữ trong đời sống dân gian, với ba phân khu trưng bày các tác phẩm minh họa do Jeet Zdũng thực hiện, lần lượt mang tên: “Sức mạnh thầm lặng trong đời sống”, “Sợi dây kết nối xã hội”, “Vị trí giữa đất trời và trần thế”. Nhân vật người phụ nữ dân gian được Jeet Zdũng tái hiện trong các tác phẩm mang hơi thở của nghệ thuật truyền thống như tranh Đông Hồ. Họa sĩ cũng sử dụng hiệu ứng thường thấy ở tranh sơn mài, kết hợp sắc trắng mang họa tiết vỏ trứng cùng màu vàng lấp lánh như được dát lá vàng.

Những người phụ nữ dân gian, thông qua ngôn ngữ tạo hình của Jeet Zdũng, gợi sự liên tưởng tới những pho tượng Mẫu tạc từ gỗ hoặc đồng, hoàn thiện bằng kỹ thuật sơn son thếp vàng.

Học giả Nguyễn Đổng Chi, người sưu tầm các câu chuyện cổ tích Việt, được coi là người tiên phong của việc tiếp cận các di sản văn hóa như một loại hình khoa học xã hội cần được nghiên cứu hàn lâm. Ông cũng là người mở đầu cho việc nghiên cứu về dân ca, về “địa chí văn hóa dân gian”. Các công trình của Nguyễn Đổng Chi đến nay vẫn là nền tảng cho việc nghiên cứu văn hóa, được trích dẫn trong nhiều bộ từ điển bách khoa quốc tế uy tín. Trong đó, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam là một công trình nghiên cứu kinh điển của cố học giả.

Trong quá trình sưu tầm và biên soạn Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Nguyễn Đổng Chi không ngần ngại dấn thân, thực hiện những chuyến điền dã qua nhiều vùng địa lý khác nhau. Ông trực tiếp sống cùng người dân, lắng nghe và ghi chép từng giai thoại dân gian; chính sử của các triều đại, thần tích, thần phả tại các đền chùa, miếu thờ; sắc phong thần của triều đình, cho đến các bản địa chí làng xã và gia phả dòng họ trên khắp mọi miền đất nước.

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam đã mở ra những góc nhìn mới về cổ tích Việt Nam, đồng thời chỉ ra tương quan về mô-típ giữa truyện kể dân gian Việt Nam với các nền văn hóa khác nhau trên thế giới. Công trình gồm hơn 200 truyện cổ tích với hơn 1.000 khảo dị, được biên soạn thành 5 tập và in xong trong 25 năm. Trong số hơn 200 truyện kể, 11 truyện được Major Books lựa chọn để dịch sang tiếng Anh, biên soạn thành cuốn Treasury of Vietnamese Folk Tales.

"Truyện cổ tích có lẽ chưa bao giờ mất đi tính thời đại. Nơi những biên giới được dựng lên là nơi cổ tích vượt qua mọi sự chia cắt, chứng minh sự tồn tại của những giá trị chung giữa một thời đại tràn ngập biệt lập. Cổ tích không thể cứu rỗi con người khỏi xung đột, nhưng chính chúng đã bền bỉ vượt qua những xung đột giữa muôn vàn thăng trầm lịch sử", đại diện Major Books chia sẻ về triển lãm.

Một số câu chuyện trong cuốn sách gồm Con mụ Lường; Sự tích trầu, cau, vôi; Dã Tràng; Con gái thần Nước yêu chàng đánh cá; Mẫu Liễu Hạnh; Tấm Cám; Sự tích Đầm Nhất Dạ; Gái ngoan dạy chồng... 11 câu chuyện này được chọn lọc cho cuốn sách nhằm tập trung vào hình tượng người phụ nữ trong tác phẩm dân gian Việt Nam. Điểm chung của hình tượng phụ nữ trong các tác phẩm này là họ không thuộc tuýp nhân vật "cô gái gặp nạn cần được giải cứu", mà là anh hùng, nhân vật thông minh hoặc tinh quái, thậm chí có thể là nhân vật phản diện.

Theo ban tổ chức triển lãm, họa sĩ Jeet Zdũng thông qua những bức vẽ muốn tôn vinh sự hiện diện của người phụ nữ lên tầm vóc của thiên nhiên, khắc họa quyết tâm làm chủ vận mệnh của mình. Bởi vậy, họa sĩ thường dùng sắc vàng kim xuyên suốt mang lại cho các nhân vật vẻ đẹp tỏa sáng, nâng tầm nhân vật lên vị thế thiêng liêng.

Thông qua các sắp đặt mang tính tương tác, khán giả có thể nhận ra sự đa dạng của các nhân vật trong truyện: từ Mẫu Liễu Hạnh mạnh mẽ tới một cô Tấm luôn giữ gìn khát vọng hạnh phúc dù số phận nhiều lần có những khúc rẽ nghiệt ngã.

Triển lãm có không gian tương tác để khán giả trong nước và quốc tế hiểu hơn về nội dung các câu chuyện, nhân vật và cảm hứng sáng tác của họa sĩ.

Đơn vị thực hiện triển lãm Major Books là một nhà xuất bản sách tại London (Anh), được thành lập năm 2022 với mục tiêu đưa văn học Việt đến với cộng đồng văn chương thế giới. Ra đời từ niềm tin rằng không có nền văn học nào là “yếu thế”, Major Books tập trung vào các bản dịch chất lượng cao, trung thành với nguyên tác, được thực hiện bởi đội ngũ dịch giả bản xứ. Danh mục tác phẩm do Major Books xuất bản trải dài từ văn học hậu chiến, kiệt tác kinh điển, sách thiếu nhi đến những sáng tác đương đại.