Tác hại và biến chứng của bệnh trào ngược dạ dày – thực quản

Đây là bệnh lý tiêu hóa khá phổ biến trong xã hội hiện đại, có xu hướng gia tăng do lối sống ít vận động, chế độ ăn uống không hợp lý và căng thẳng kéo dài. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, trào ngược dạ dày – thực quản có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe lâu dài của người bệnh.

Trong điều kiện sinh lý bình thường, khi chúng ta ăn uống, thức ăn được đưa từ miệng xuống thực quản. Cơ thắt thực quản dưới (LES) sẽ giãn ra để cho thức ăn và dịch lỏng đi vào dạ dày, sau đó nhanh chóng co lại để ngăn không cho dịch vị trào ngược lên trên. Dạ dày tiết ra acid hydrochloric (HCl) và enzym pepsin để tiêu hóa thức ăn, đặc biệt là protein. Nhờ có hàng rào bảo vệ đặc biệt, niêm mạc dạ dày ít bị tổn thương bởi chính acid và enzym tiêu hóa của nó.

Tuy nhiên, khi cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu, đóng không kín hoặc áp lực trong ổ bụng tăng cao, dịch vị dạ dày (bao gồm acid HCl, pepsin, thức ăn bán tiêu hóa…) có thể trào ngược lên thực quản. Niêm mạc thực quản không có cơ chế bảo vệ tương tự như dạ dày, nên khi tiếp xúc với acid trong thời gian dài sẽ nhanh chóng bị kích thích, viêm nhiễm và tổn thương. Đây chính là cơ chế bệnh sinh của trào ngược dạ dày - thực quản.

Trào ngược dạ dày - thực quản được chia thành hai dạng chính

Trào ngược trong thực quản: Acid dịch vị gây tổn thương niêm mạc bên trong thực quản, biểu hiện bằng các triệu chứng điển hình như ợ nóng, nóng rát sau xương ức, đau ngực, khó nuốt.
Trào ngược ngoài thực quản: Dịch vị trào lên cao, ảnh hưởng đến các cơ quan ngoài thực quản như thanh quản, họng, đường hô hấp, răng miệng, tai mũi họng… Người bệnh có thể xuất hiện ho khan kéo dài, khàn tiếng, viêm họng mạn tính, viêm xoang tái phát, mòn men răng.

1. Nguyên nhân gây trào ngược dạ dày - thực quản

Nguyên nhân phổ biến dẫn đến trào ngược dạ dày – thực quản là sự dư thừa acid trong dạ dày kết hợp với suy yếu cơ thắt thực quản dưới. Một số yếu tố nguy cơ thường gặp bao gồm:

Tác dụng phụ của một số loại thuốc như thuốc hạ huyết áp, glucagon, thuốc giảm đau chống viêm không steroid (ibuprofen, aspirin…). Thói quen ăn uống không khoa học: ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, thức ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng; uống nước có gas; ăn quá no hoặc ăn nhanh.

Sử dụng chất kích thích: thuốc lá, rượu bia, cà phê. Mắc các bệnh lý liên quan: thoát vị hoành, viêm loét dạ dày – tá tràng, viêm thực quản, hẹp hang môn vị, suy yếu cơ vòng thực quản. Thừa cân, béo phì làm tăng áp lực trong ổ bụng, tạo điều kiện cho dịch vị trào ngược lên thực quản.

Thói quen ăn uống không khoa học: ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, thức ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng...

2. Tác hại và biến chứng nguy hiểm

Dạ dày có hàng rào bảo vệ để chống lại tác động ăn mòn của acid và enzym tiêu hóa. Trong khi đó, niêm mạc thực quản, đường hô hấp, khoang miệng lại không có cơ chế bảo vệ tương tự. Vì vậy, khi dịch vị trào ngược thường xuyên, các cơ quan này dễ bị tổn thương và dẫn đến nhiều biến chứng.

Viêm loét thực quản

Sự tiếp xúc lặp đi lặp lại với acid dịch vị khiến niêm mạc thực quản bị ăn mòn, viêm loét. Người bệnh thường có cảm giác đau rát sau xương ức, nóng cổ họng, buồn nôn, chán ăn, khó nuốt. Nếu không điều trị, tổn thương có thể lan rộng và sâu hơn.

Hẹp thực quản

Viêm loét kéo dài dẫn đến hình thành sẹo xơ, làm lòng thực quản hẹp dần. Hậu quả là người bệnh khó nuốt, dễ bị nghẹn khi ăn, sụt cân, suy dinh dưỡng.

Biến chứng hô hấp

Ở những trường hợp trào ngược ngoài thực quản, dịch vị có thể trào vào đường hô hấp gây viêm phế quản, viêm phổi hít, viêm xoang mạn tính, ho khan kéo dài, khàn tiếng. Trào ngược về đêm còn làm nặng thêm các triệu chứng hen phế quản.

3. Thực quản Barrett - nguy cơ ung thư thực quản

Trào ngược mạn tính có thể làm biến đổi cấu trúc tế bào niêm mạc thực quản, chuyển từ biểu mô lát tầng sang biểu mô trụ, được gọi là thực quản Barrett. Đây là tổn thương tiền ung thư, làm tăng nguy cơ ung thư thực quản. Theo thống kê, khoảng 10–20% bệnh nhân có thực quản Barrett có nguy cơ tiến triển thành ung thư thực quản sau 10–20 năm. Bệnh thường ít triệu chứng rõ ràng, cần nội soi định kỳ để phát hiện sớm.

3. Lời khuyên của thầy thuốc

Trào ngược dạ dày - thực quản có tỷ lệ tái phát cao, ước tính khoảng 70% bệnh nhân tái phát trong vòng một năm nếu không duy trì lối sống lành mạnh. Bên cạnh điều trị bằng thuốc hoặc can thiệp ngoại khoa khi cần thiết, người bệnh cần thực hiện đồng bộ các biện pháp thay đổi lối sống:

Duy trì cân nặng hợp lý, tránh thừa cân, béo phì.
Không nằm ngay sau khi ăn, tránh cúi gập người hoặc vận động mạnh sau bữa ăn.
Tránh ăn quá khuya, không ăn trước khi đi ngủ ít nhất 2-3 giờ.
Ngừng hút thuốc lá vì thuốc lá làm suy yếu cơ thắt thực quản dưới.
Xây dựng chế độ ăn uống hợp lý: chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá no; hạn chế rượu bia, cà phê, nước ngọt có gas; giảm thực phẩm nhiều dầu mỡ, chất béo.
Giữ tinh thần thoải mái, hạn chế căng thẳng; cân đối giữa công việc và nghỉ ngơi, thư giãn.

Tóm lại: Trào ngược dạ dày - thực quản cần được phát hiện và điều trị sớm ngay từ giai đoạn khởi phát để giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm. Khi xuất hiện các triệu chứng như ợ nóng, ợ chua, nóng rát sau xương ức kéo dài, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và tư vấn điều trị phù hợp.

Ngoài ra, nếu có các dấu hiệu nghiêm trọng như đau tức ngực, khó thở, đau lan lên hàm, đau cánh tay… cần đi khám ngay để loại trừ các bệnh lý nguy hiểm khác, đặc biệt là bệnh tim mạch.

BS. Phạm Thị Thanh Nga