Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước để tạo nguồn lực dẫn dắt tăng trưởng

Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" - Ảnh: VGP

Từ sắp xếp doanh nghiệp sang cơ cấu lại nguồn lực

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước được đặt ra với yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy và phương thức thực hiện. Đây cũng là nội dung trọng tâm tại Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" tổ chức ngày 21/7 tại Hà Nội.

Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cần được tiếp cận bằng tư duy mới, phù hợp yêu cầu phát triển của đất nước và tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW. Theo ông Hiển, doanh nghiệp nhà nước chỉ là một cấu phần của kinh tế nhà nước; nghị quyết được xây dựng trên cơ sở tổng kết Nghị quyết số 12-NQ/TW, đồng thời đưa ra nhiều chủ trương mới nhằm nâng cao tính minh bạch, sử dụng hiệu quả nguồn lực và phát huy vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, thiết yếu.

Ông Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh, nếu tiếp tục nhìn nhận tái cơ cấu chủ yếu dưới góc độ cổ phần hóa hoặc giảm số lượng doanh nghiệp sẽ không đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Theo đó, cần chuyển từ tư duy "sắp xếp doanh nghiệp" sang "cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực". Quá trình này phải triển khai đồng bộ từ quản trị doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh, vốn, tài sản, đất đai, công nghệ, nguồn nhân lực đến chiến lược đầu tư và phát triển thị trường. Đồng thời, doanh nghiệp nhà nước cần chuyển từ tư duy nắm giữ tài sản sang sử dụng tài sản để kiến tạo phát triển; từ cổ phần hóa, thoái vốn đơn thuần sang quản trị hiệu quả danh mục vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW, cần xác định rõ các ngành, lĩnh vực chiến lược mà doanh nghiệp nhà nước phải giữ vai trò dẫn dắt; đồng thời hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, tăng liên kết với doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài để xây dựng hệ sinh thái sản xuất, kinh doanh hoàn chỉnh. Vì vậy, ông Nguyễn Đức Hiển cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, rà soát Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp cùng các quy định liên quan nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, nâng cao quyền tự chủ nhưng vẫn bảo đảm quản lý chặt chẽ vốn và tài sản nhà nước.

Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương: "Cần chuyển từ tư duy "sắp xếp doanh nghiệp" sang "cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực"" - Ảnh: VGP

Ông Hiển cũng cho biết Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng tiêu chuẩn quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Do đó, cần đổi mới cơ chế đánh giá hiệu quả, lựa chọn các doanh nghiệp đủ năng lực phát triển thành doanh nghiệp đầu chuỗi, tiếp tục cổ phần hóa, thoái vốn theo lộ trình, đồng thời nghiên cứu cơ cấu lại SCIC theo hướng hình thành Quỹ đầu tư quốc gia và sớm thể chế hóa các chủ trương của Nghị quyết số 79-NQ/TW.

Cần cơ chế đầu tư chuyên nghiệp và nâng cao quyền tự chủ

Từ góc độ hoàn thiện cơ chế quản lý vốn nhà nước, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng, giải pháp căn cơ là nâng cao tính chuyên nghiệp của cơ quan đại diện chủ sở hữu thay vì tiếp tục duy trì mô hình quản lý hành chính. Theo ông, trên tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW, cần sớm nâng cấp Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thành Quỹ đầu tư nhà nước, đồng thời chuyển về SCIC các doanh nghiệp mà Nhà nước không cần hoặc không bắt buộc nắm giữ cổ phần chi phối.

Ông Phan Đức Hiếu cho rằng khi đó SCIC sẽ thực hiện đầu tư, thoái vốn như một quỹ đầu tư chuyên nghiệp thay vì quản lý theo phương thức hành chính. Đồng thời, tư duy quản lý vốn nhà nước cũng cần thay đổi, không nên tiếp tục đặt nặng các quy trình thủ tục như định giá, kiểm soát đầu ra hay các cơ chế quản lý hành chính hiện hành. Việc cấp bách là nâng cấp SCIC thành Quỹ đầu tư nhà nước; trường hợp khuôn khổ pháp lý chưa đáp ứng yêu cầu thì cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung để tạo cơ sở pháp lý. Khi được trao vai trò mới, SCIC sẽ trở thành nhà đầu tư chuyên nghiệp, giữ vai trò trung tâm trong quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt đối với nhóm doanh nghiệp Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần chi phối.

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội: "Tư duy quản lý vốn nhà nước cũng cần thay đổi, không nên tiếp tục đặt nặng các quy trình thủ tục như định giá, kiểm soát đầu ra hay các cơ chế quản lý hành chính hiện hành" - Ảnh: VGP

Đồng tình với quan điểm trên, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, cho rằng, SCIC phải có năng lực đầu tư chuyên nghiệp, không chỉ biết bán vốn mà còn phải biết mua vốn và đầu tư như các quỹ đầu tư lớn trên thế giới. Ông Thành cũng cho biết Nghị quyết số 79-NQ/TW nhấn mạnh Nhà nước chỉ thực hiện những việc khu vực tư nhân không làm hoặc chưa muốn làm; trong đó, chữ "chưa" thể hiện sự linh hoạt theo từng giai đoạn phát triển.

Tháo gỡ điểm nghẽn để nâng cao hiệu quả tái cơ cấu

Theo Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), doanh nghiệp nhà nước tiếp tục giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng dẫn dắt nhiều lĩnh vực quan trọng và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng doanh nghiệp nhà nước giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, gồm 497 doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp Nhà nước nắm cổ phần chi phối. Đến cuối năm 2025, tổng tài sản khu vực doanh nghiệp nhà nước đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực được giao; mô hình quản trị còn chậm đổi mới…

Phân tích nguyên nhân khiến tiến trình tái cơ cấu còn chậm, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho rằng, một trong những nguyên nhân lớn là năng lực thực thi, đặc biệt là tâm lý e ngại trách nhiệm. Theo ông Doãn Thanh Tuấn, vẫn còn nhiều tầng nấc quản lý và việc phân cấp, phân quyền chưa triệt để. Điều này tạo tâm lý sợ sai, dẫn đến việc xin ý kiến ở nhiều cấp nhằm bảo đảm an toàn trong thực hiện, làm chậm quá trình tái cơ cấu và có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Theo ông Doãn Thanh Tuấn, để đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu, cần ưu tiên tháo gỡ ba nút thắt lớn. Thứ nhất là xây dựng cơ chế bảo vệ người thực thi khi làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi. Thứ hai là đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, nhất là trong công tác định giá tài sản. Thứ ba là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát sau thực hiện thay vì phải xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi triển khai.

Ông Tuấn cho biết các định hướng này đã được thể hiện trong các nghị quyết và quy định của cấp có thẩm quyền. Hiện Bộ Công an đang chủ trì trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo ông, khi nghị quyết được ban hành sẽ có thêm công cụ quan trọng để bảo vệ những người thực thi, những người dám nghĩ, dám làm.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, đồng thời xây dựng nhiều thông tư hướng dẫn chi tiết. Đây được xem là cơ sở tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới.