Tái định vị VDB: Từ 'ngân hàng cho vay' thành định chế 'kích hoạt' dòng vốn xã hội

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, Việt Nam không thể tiếp tục đặt gánh nặng vốn trung, dài hạn lên hệ thống ngân hàng thương mại. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc tái thiết kế ngân hàng phát triển quốc gia theo chuẩn mực quốc tế không làm thay hay cạnh tranh với thị trường, mà đóng vai trò “vốn mồi” chiến lược, chia sẻ rủi ro và gia tăng nguồn lực xã hội theo tỷ lệ 1 đồng vốn Nhà nước dẫn dắt 2–4 đồng vốn đầu tư toàn xã hội...

Ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng, Viện chiến lược ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước, Tổng thư kỳ Hiệp Hội cho thuê tài chính Việt Nam. Ảnh: VnEconomy.

Ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng, Viện chiến lược ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước, Tổng thư kỳ Hiệp Hội cho thuê tài chính Việt Nam. Ảnh: VnEconomy.

Đây là những quan điểm được ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng, Viện chiến lược ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước, Tổng thư kỳ Hiệp Hội cho thuê tài chính Việt Nam nhấn mạnh trong cuộc trò chuyện với Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy.

Lịch sử cho thấy trong quá trình phát triển các quốc gia đều cần một định chế tài chính phát triển quốc gia. Ở góc nhìn của ông, ông nghĩ sao về điều này ở Việt Nam?

Tôi cho rằng Việt Nam không thiếu một tổ chức tín dụng có tên ngân hàng phát triển, nhưng lại đang thiếu một định chế tài chính phát triển quốc gia đủ tầm để dẫn dắt dòng vốn dài hạn.

Đây là một khoảng trống rất đáng quan tâm trong cấu trúc thị trường tài chính. Việt Nam vẫn là nền kinh tế dựa nhiều vào tín dụng ngân hàng, trong khi ngân hàng thương mại đang phải đảm nhận cả vốn ngắn hạn cho sản xuất kinh doanh và một phần rất lớn nhu cầu vốn trung, dài hạn cho hạ tầng, năng lượng, bất động sản, công nghiệp... Điều đó tạo áp lực mất cân đối kỳ hạn và rủi ro thanh khoản cho hệ thống.

Vì vậy, nếu muốn tăng trưởng hai con số trong nhiều năm, chúng ta không thể tiếp tục đặt phần lớn gánh nặng vốn dài hạn lên vai các ngân hàng thương mại. Bài toán ở đây không chỉ là có thêm tín dụng, mà là phải có một cấu trúc tài chính mới để dẫn dắt và chia sẻ rủi ro dòng vốn dài hạn.

Nhìn lại 20 năm, tôi đánh giá Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) đã hoàn thành một vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển đất nước. VDB đã cung ứng nguồn vốn trung, dài hạn cho nhiều dự án hạ tầng, năng lượng, công nghiệp nền tảng, nông nghiệp và các chương trình kinh tế - xã hội mà ngân hàng thương mại khó có thể đáp ứng đầy đủ.

Đặc biệt, VDB không chỉ cho vay mà còn tạo “vốn mồi”, thu hút thêm vốn của ngân hàng thương mại và các nhà đầu tư khác. Đây mới là giá trị lớn của một ngân hàng phát triển: không phải một đồng VDB cho vay được bao nhiêu, mà một đồng vốn đó kéo theo bao nhiêu đồng vốn xã hội.

Tuy nhiên, sau 20 năm, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng VDB chưa phát huy hết vai trò của một ngân hàng phát triển quốc gia (National Development Bank) theo thông lệ quốc tế.

Tôi có thể nêu ra bốn điểm nghẽn chính.

Thứ nhất, năng lực tài chính còn hạn chế. Vốn điều lệ chưa được bổ sung tương xứng với quy mô nhiệm vụ; khả năng tự tích lũy cũng hạn chế do VDB không hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận.

Thứ hai, khung pháp lý chưa tạo đủ không gian cho một định chế tài chính phát triển hiện đại. VDB trong thời gian dài vẫn chủ yếu được nhìn nhận qua chức năng tín dụng đầu tư của Nhà nước.

Thứ ba, cơ chế tài chính chưa thực sự theo nguyên tắc thị trường. VDB có thể không tối đa hóa lợi nhuận, nhưng phải bảo toàn và phát triển vốn, có chênh lệch thu - chi hợp lý để tích lũy năng lực tài chính.

Thứ tư, cơ chế chia sẻ rủi ro chưa tương xứng với đặc thù đầu tư dài hạn. Một dự án hạ tầng có thể kéo dài 15-30 năm, chịu nhiều rủi ro chính sách và thị trường. Nếu VDB phải tự gánh phần lớn rủi ro thì rất khó thực hiện chức năng “vốn mồi”.

Và sâu xa hơn, đây là vấn đề của cả kiến trúc thị trường tài chính. Việt Nam còn thiếu các định chế vốn dài hạn như quỹ hưu trí, quỹ đầu tư hạ tầng, REIT, các quỹ đầu tư dài hạn..., nên VDB chưa có một hệ sinh thái đủ mạnh để kết nối và khuếch đại nguồn vốn.

Đã có những mô hình thành công từ các quốc gia đi trước. Theo ông, đâu là mô hình gần Việt Namđể tái định vị VDB phục vụ tăng trưởng hai con số?

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy một điểm rất rõ: ngân hàng phát triển không phải là “ngân hàng ưu đãi”, càng không phải là một ngân hàng thương mại của Nhà nước hoạt động với cách làm khác. Đó phải là định chế tài chính thực hiện chiến lược phát triển quốc gia nhưng vận hành bằng kỷ luật thị trường.

KfW của Đức cho Việt Nam bài học về nguyên tắc “bổ sung chứ không cạnh tranh với thị trường”. KfW cung cấp nguồn vốn dài hạn, đồng tài trợ hoặc cho vay lại thông qua hệ thống ngân hàng thương mại. Như vậy, Nhà nước không phải xây dựng một bộ máy tín dụng khổng lồ mà vẫn huy động được nguồn lực của thị trường.

KDB của Hàn Quốc lại cho thấy vai trò của “vốn mồi” và chấp nhận rủi ro chiến lược. Trong giai đoạn công nghiệp hóa, nhiều dự án thép, đóng tàu, ô tô, điện tử... có rủi ro quá cao nên ngân hàng thương mại không muốn tài trợ. KDB đi trước bằng nguồn vốn ban đầu, sau đó mở đường cho ngân hàng thương mại, thị trường trái phiếu và vốn quốc tế tham gia.

CDB của Trung Quốc lại là bài học về gắn vốn với chiến lược quốc gia. Khi Trung Quốc ưu tiên hạ tầng, năng lượng tái tạo hay các lĩnh vực công nghệ mới, dòng vốn của CDB được điều chỉnh theo các ưu tiên đó.

Theo tôi, Việt Nam không nên sao chép nguyên mẫu một mô hình nào. Có thể kết hợp ba tinh hoa: KfW về đồng tài trợ và bổ sung cho thị trường; KDB về vốn mồi và chia sẻ rủi ro; CDB về gắn chiến lược tín dụng với chiến lược phát triển quốc gia.

Nhưng bài học quan trọng nhất là phải thay đổi cách đo hiệu quả của VDB. Không nên chỉ hỏi: “VDB cho vay được bao nhiêu?”mà phải hỏi: “Một đồng vốn của VDB dẫn dắt được bao nhiêu đồng vốn xã hội?”

Tôi đề xuất VDB phấn đấu theo nguyên tắc 1 đồng vốn phát triển của VDB tạo ra 2-4 đồng vốn đầu tư của toàn xã hội. Khi đó VDB mới thực sự làm đúng vai trò của một định chế tài chính phát triển.

Nói ngắn gọn, VDB tương lai không phải là nơi Nhà nước “bơm vốn” để cho vay, mà phải là nơi Nhà nước dùng vốn và năng lực tín dụng để “kích hoạt” dòng vốn xã hội.

Vậy theo ông, làm thế nào để VDB trở thành định chế chủ lực dẫn dắt dòng vốn dài hạn? Và để thực hiện được các đề xuất trên, ông có kiến nghị gì?

Tôi có thể cô đọng mô hình VDB mới trong các cụm từ sau: “Vốn dài hạn - vốn mồi - chia sẻ rủi ro - dẫn dắt thị trường - phục vụ chiến lược quốc gia”.

Về mục tiêu, VDB phải trở thành một định chế tài chính phát triển quốc gia hiện đại, đủ năng lực huy động, cung ứng và khuếch đại nguồn vốn dài hạn cho những lĩnh vực chiến lược mà thị trường khó tự tài trợ, như đường sắt tốc độ cao, cảng biển, năng lượng, logistics, hạ tầng số, bán dẫn, AI, trung tâm dữ liệu, kinh tế biển và chuyển đổi xanh.

Về nguyên tắc, tôi nhấn mạnh bốn nguyên tắc.

Một là, vốn tin dụng của VDB phải đi theo chiến lược quốc gia, không chạy theo tăng trưởng tín dụng đơn thuần.

Hai là, đa dạng hóa công cụ tài chính: ngoài cho vay, VDB phải có bảo lãnh, góp vốn, đồng tài trợ, vốn mồi, blended finance và tham gia các quỹ đầu tư phù hợp.

Ba là, VDB không vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận nhưng phải vận hành theo nguyên tắc thị trường, bảo toàn và phát triển vốn.

Bốn là, quản trị rủi ro, minh bạch và kỷ luật tài chính theo chuẩn mực quốc tế.

Về phương thức hoạt động VDB cần thực hiện đồng thời 5 phương thức: (i) cho vay trực tiếp các dự án chiến lược; (ii) tài trợ thông qua các định chế tài chính trung gian; (iii) đồng tài trợ với ngân hàng thương mại; (iv) tái chiết khấu/repo trái phiếu dài hạn; (v) bảo lãnh và góp vốn vào các quỹ đầu tư phù hợp.

Điều quan trọng nhất là VDB không làm thay thị trường mà phải kích hoạt thị trường.

Để thực hiện các đề xuất trên, tôi kiến nghị 5 việc.

Thứ nhất, tăng năng lực tài chính cho VDB. Trước mắt cần bổ sung vốn điều lệ theo lộ trình, trong đó tôi đề xuất ngân sách cấp bổ sung khoảng 10.000 tỷ đồng, đưa vốn điều lệ tối thiểu lên 30.000 tỷ đồng vào năm 2030, khoảng 70.000 tỷ vào năm 2035; đồng thời cho phép VDB huy động nguồn vốn dài hạn trong và ngoài nước với cơ chế bảo lãnh phù hợp của Nhà nước.

Thứ hai, mở rộng các công cụ tài chính trong hoạt động của VDB, từ tín dụng đầu tư sang bảo lãnh tín dụng, bảo lãnh phát hành trái phiếu dự án, vốn mồi, đồng tài trợ, blended finance và các quỹ chuyên về hạ tầng, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh.

Thứ ba, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Kho bạc Nhà nước, VDB và các ngân hàng thương mại, tạo thành chuỗi cung ứng vốn dài hạn thông suốt từ ngân sách, thị trường vốn đến tín dụng phát triển.

Thứ tư, bản thân VDB cần cải cách mạnh mẽ về quản trị, công nghệ và nguồn nhân lực, xây dựng hệ thống quản trị rủi ro phù hợp với một định chế tài chính phát triển hiện đại.

Thứ năm, phải có một khung pháp lý đủ tầm. Trước mắt cần xây dựng một nghị định mới, toàn diện về ngân hàng phát triển quốc gia; về dài hạn, trong khoảng 5-7 năm, nên nghiên cứu xây dựng Luật Ngân hàng Phát triển quốc gia.

Tôi muốn nhấn mạnh một điểm cuối cùng: tái định vị VDB không đơn thuần là tăng vốn cho một ngân hàng, mà là tái thiết kế một mắt xích của kiến trúc tài chính quốc gia.

Nếu làm được, VDB sẽ không chỉ cung cấp thêm tín dụng, mà quan trọng hơn là dẫn dắt vốn tư nhân, chia sẻ rủi ro với ngân hàng thương mại, giảm áp lực vốn dài hạn lên hệ thống ngân hàng và khuếch đại nguồn lực xã hội cho mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Ngân Hà

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/tai-dinh-vi-vdb-tu-ngan-hang-cho-vay-thanh-dinh-che-kich-hoat-dong-von-xa-hoi.htm