Tái hiện Tết Đoan ngọ xưa và nay: Nét đẹp văn hóa Thăng Long - Hà Nội

Độc đáo văn hóa dân gian

Đoan ngọ (Đoan dương) là một trong những lễ tết truyền thống lâu đời của người Việt, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Trong dân gian, ngày lễ này thường được gọi là “Tết giết sâu bọ”, gắn với quan niệm diệt trừ bệnh tật, cầu mong sức khỏe và mùa màng tốt tươi.

Đoan ngọ (Đoan dương) là một trong những lễ tết truyền thống lâu đời của người Việt, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Ảnh: H.T

Từ xa xưa, dân gian đã lưu truyền câu ca dao: “Tháng Tư đong đậu nấu chè/ Ăn tết Đoan ngọ trở về tháng Năm”. Nhà nghiên cứu văn hóa nổi tiếng, GS.TS Nguyễn Văn Huyên từng nhận định đây là “tết kỳ lạ nhất của người Việt” bởi chứa đựng nhiều phong tục, lễ nghi độc đáo diễn ra cả trong dân gian lẫn cung đình.

Các thư tịch cổ như Đồng Khánh địa dư chí ghi chép rằng vào ngày này, người dân chuẩn bị rượu, hoa quả để cúng tổ tiên từ sáng sớm, sau đó ăn hoa quả, uống rượu để “giết sâu bọ”.

Trong khi đó, các nguồn sử liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, Lê triều hội điển hay Lịch triều hiến chương loại chí cho biết Tết Đoan ngọ thời Lê là lễ thường triều quan trọng. Nhà vua thực hiện nhiều nghi lễ như cúng tế tiên tổ, báo hiếu sinh thành, ban yến tiệc và ban quạt cho các quan văn võ. Dù diễn ra trong những không gian khác nhau, Tết Đoan ngọ trong dân gian và cung đình đều hướng đến những giá trị chung là tri ân tổ tiên, cầu mong quốc thái dân an, sức khỏe và bình an.

Tái hiện không gian Tết Đoan ngọ trong cung đình tại Hoàng thành Thăng Long.

Nhằm góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa lễ tết truyền thống của dân tộc, đồng thời giới thiệu những giá trị văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long, nhiều năm nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức trưng bày chuyên đề “Tết Đoan ngọ xưa và nay” tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long. Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang, việc tái hiện những nghi lễ dân gian xưa trong cung đình được Trung tâm nghiên cứu và tái hiện hằng năm.

"Không chỉ góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, chương trình còn giúp công chúng hiểu sâu hơn về đời sống tinh thần của người Việt và văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long qua nhiều thế kỷ. Hoạt động này cũng góp phần thực hiện hiệu quả Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới", ông Nguyễn Thanh Quang cho biết.

Tết Đoan ngọ từ dân gian đến cung đình

Năm nay, chủ đề “Tết Đoan ngọ dân gian truyền thống” được xây dựng dưới hình thức tái hiện một ngôi nhà truyền thống ba gian của gia đình thị dân xưa (nhà 19C Hoàng Diệu) và không gian cung đình ở nhà N14.

Tại nhà 19C, người dân và du khách được xem không gian trưng bày Tết Đoan ngọ của một gia đình thị dân của kinh thành xưa Thăng Long xưa. Trong đó, không gian thờ cúng tổ tiên được bố trí ở gian giữa, nơi người Việt thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn. Trên ban thờ là những sản vật đặc trưng của mùa hè như vải, mận, dưa hấu, bánh tro, rượu nếp, trầu cau cùng hương nến, tiền vàng. Sau nghi lễ cúng tổ tiên, con cháu cùng thụ lộc với những món ăn mang ý nghĩa “giết sâu bọ”.

Tại nhà 19C, người dân và du khách được xem không gian trưng bày Tết Đoan ngọ của một gia đình thị dân của kinh thành xưa Thăng Long xưa. Ảnh: H.T

Không gian phòng khách giới thiệu phong tục đeo bùa ngũ sắc và buộc chỉ ngũ sắc cho trẻ em. Những chiếc túi bùa nhỏ xinh được may theo hình quả đào, quả khế, phật thủ, con cá hay chiếc quạt, bên trong chứa hạt mùi khô hoặc bột hùng hoàng. Người xưa tin rằng các vật phẩm này có thể giúp xua đuổi tà khí, bảo vệ trẻ nhỏ khỏi bệnh tật.

Đặc biệt, nhiều hiện vật được phục dựng dựa trên nguồn tư liệu của Henri Oger, Nguyễn Văn Huyên và hiện vật lưu giữ tại Bảo tàng Quai Branly (Pháp), góp phần tái hiện chân thực diện mạo Tết Đoan ngọ trong đời sống người Hà Nội xưa.

Không gian bếp của gia đình Hà Nội xưa trong ngày Tết Đoan ngọ. Ảnh: H.T

Không gian bếp lại đưa du khách trở về với những công việc quen thuộc trước ngày lễ như ủ cơm rượu nếp, ngâm rượu xương bồ, chuẩn bị nguyên liệu nấu chè hay gói bánh tro. Một phong tục đặc sắc khác cũng được giới thiệu là tục hái thuốc nam vào giờ ngọ.

Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm dược tính của cây thuốc đạt hiệu quả cao nhất. Những loại cây quen thuộc như ngải cứu, ích mẫu, đinh lăng, tía tô, lạc tiên, hoa hòe hay bồ công anh đều được người dân thu hái, phơi khô để dùng quanh năm. Khách tham quan còn có cơ hội tìm hiểu tục kết ngải cứu thành hình con giáp treo trước cửa nhà để tránh đau ốm và xua đuổi tà ma - một phong tục vẫn còn được duy trì ở một số vùng nông thôn hiện nay.

Tục hái thuốc nam, kết ngải cứu thành hình con giáp treo trước cửa nhà để tránh đau ốm và xua đuổi tà ma vẫn được duy trì ở một số vùng nông thôn hiện nay. Ảnh: H.T

Nếu chủ đề dân gian mang đến những hình ảnh gần gũi của đời sống thường nhật thì không gian trưng bày tại nhà N14 lại mở ra bức tranh về Tết Đoan ngọ trong cung đình Thăng Long thời Lê.

Tại đây, du khách được hiêm ngưỡng 10 bài thơ chữ Hán tiêu biểu liên quan đến Tết Đoan ngọ trong nền văn học trung đại Việt Nam. Những bài thơ không chỉ phản ánh phong tục ngày lễ mà còn thể hiện tâm tư, trách nhiệm của các bậc quân vương và nỗi niềm của các bề tôi đối với triều đình. Nổi bật trong đó là câu chuyện vua Lê Hiến Tông năm 1503 làm thơ ngự chế đề trên quạt để bày tỏ nỗi trăn trở về vận mệnh đất nước, hay bài thơ vua Lê Cung Hoàng đề trên quạt ban tặng Mạc Đăng Dung năm 1527 nhằm gửi gắm lời khuyên về lòng trung quân ái quốc.

Không gian nghi lễ cung đình được tái hiện thông qua hệ thống tranh vẽ và mô hình hiện vật phỏng dựng. Các nghi thức như cúng tế tổ tiên, thiết triều, ban yến và ban quạt được diễn giải bằng hình ảnh trực quan, giúp công chúng dễ dàng hình dung về một lễ tết từng diễn ra trong hoàng cung cách đây nhiều thế kỷ.

Mô hình chiếc quạt lớn có đề thơ chữ Hán trưng bày tại nhà N14 thuộc Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: H.T

Điểm nhấn của không gian là mô hình chiếc quạt lớn có đề thơ chữ Hán, tái hiện sự kiện vua Lê Hiến Tông đề thơ lên quạt vào dịp Tết Đoan ngọ. Bên cạnh đó là mô hình các quan tham gia lễ ban quạt, những biểu chúc mừng nhà vua và quạt phỏng dựng theo tư liệu lịch sử.

Một số hình ảnh trưng bày để giới thiệu những nét đẹp và phong tục dân gian trong ngày Tết Đoan ngọ. Ảnh: H.T

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long là lĩnh vực còn ít tư liệu và khó tiếp cận đối với công chúng. Thông qua các không gian trưng bày được nghiên cứu, phục dựng công phu, chương trình “Tết Đoan ngọ xưa và nay” góp phần làm sống lại những giá trị văn hóa đã từng tồn tại trong lịch sử, đồng thời tạo cơ hội để người dân và du khách hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.