Tái ô nhiễm không khí tại Hà Nội, người dân cần chủ động bảo vệ sức khỏe

Ảnh minh họa ô nhiễm không khí tại Hà Nội

Ghi nhận trong những ngày đầu tháng 1, nhiều khu vực tại Hà Nội và các tỉnh, thành miền Bắc rơi vào tình trạng trời mù mịt, tầm nhìn giảm thấp do hiện tượng nghịch nhiệt khiến các chất ô nhiễm bị giữ lại gần mặt đất. Theo số liệu từ AirVisual (tổ chức tổng hợp dữ liệu chất lượng không khí), tại nhiều thời điểm, chỉ số AQI tại Hà Nội dao động trong ngưỡng từ không lành mạnh đến xấu, thậm chí tiệm cận ngưỡng rất không lành mạnh. Đơn cử, vào lúc 11h30 ngày 5/1/2026, chất lượng không khí tại hầu hết khu vực của Hà Nội đều nằm trong ngưỡng từ không tốt cho các nhóm nhạy cảm tới không lành mạnh (cam – đỏ). Điều này đồng nghĩa với việc không chỉ các nhóm nhạy cảm mà toàn bộ cộng đồng đều có nguy cơ bị ảnh hưởng sức khỏe nếu tiếp xúc kéo dài.

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, nếu nhìn lại dữ liệu nhiều năm gần đây có thể thấy ô nhiễm không khí tại Hà Nội thường gia tăng vào thời điểm cuối năm và đầu năm mới. Trong năm 2025, số ngày chất lượng không khí đạt ngưỡng an toàn theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ, trong khi phần lớn thời gian người dân phải sống trong môi trường không khí ô nhiễm ở nhiều mức độ khác nhau.

“Điều này cho thấy ô nhiễm không khí không còn là hiện tượng bất thường, mà đã trở thành vấn đề sức khỏe mạn tính của đô thị,” – chuyên gia nhận định.

Ở góc độ y tế, khi chỉ số AQI tiến tới ngưỡng rất không lành mạnh, tác động của ô nhiễm không khí không còn giới hạn ở một nhóm nhỏ người nhạy cảm. Ngay cả người khỏe mạnh cũng có thể xuất hiện các triệu chứng như tức ngực, khó thở, ho khan, cay mắt, mệt mỏi. Trong khi đó, người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền tim mạch, hô hấp đứng trước nguy cơ cao phải nhập viện vì các đợt cấp của hen, viêm phổi, suy hô hấp, thậm chí là đột quỵ và nhồi máu cơ tim.

Theo phân tích của Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, mối nguy lớn nhất trong ô nhiễm không khí đô thị hiện nay đến từ bụi mịn PM2.5 – loại hạt có kích thước cực nhỏ, chỉ bằng khoảng 1/30 sợi tóc. Do kích thước siêu nhỏ, PM2.5 không bị giữ lại ở mũi hay họng mà có thể đi sâu vào tận phế nang – nơi diễn ra quá trình trao đổi oxy với máu. Đáng lo ngại hơn, một phần bụi siêu mịn còn có khả năng xuyên qua hàng rào phế nang – mao mạch để đi thẳng vào máu.

Không chỉ đơn thuần là hạt bụi, PM2.5 còn mang theo nhiều chất độc hại khác như kim loại nặng, các hợp chất hữu cơ độc và độc tố vi sinh. Khi xâm nhập cơ thể, chúng kích hoạt phản ứng stress oxy hóa, làm tổn thương ty thể – “nhà máy năng lượng” của tế bào – và khởi phát các phản ứng viêm lan tỏa. Hệ quả là không chỉ phổi bị tổn thương, mà tim mạch, não, thận và hệ thần kinh cũng chịu ảnh hưởng lâu dài.

Từ thực tế lâm sàng tại các bệnh viện ở Hà Nội trong những đợt ô nhiễm nặng, các khoa Hô hấp, Nhi và Tim mạch thường ghi nhận số bệnh nhân tăng rõ rệt. Trẻ em nhập viện vì viêm phổi, viêm tiểu phế quản, cơn hen cấp gia tăng; người cao tuổi dễ rơi vào các biến cố tim mạch nghiêm trọng. Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị tổn thương do tần số thở cao hơn người lớn, phổi và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, trong khi chiều cao thấp khiến trẻ hít thở ngay lớp không khí ô nhiễm đậm đặc gần mặt đường.

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí diễn ra liên tục, chuyên gia cho rằng các biện pháp phòng vệ đơn giản như đeo khẩu trang vải hay đóng cửa nhà là chưa đủ. Để giảm thiểu tác động của bụi mịn, người dân cần một chiến lược bảo vệ nhiều lớp. Trước hết, việc sử dụng khẩu trang đúng chuẩn là yếu tố then chốt. Theo khuyến cáo, chỉ các loại khẩu trang đạt chuẩn N95, KN95 hoặc tương đương mới có khả năng lọc hiệu quả bụi PM2.5, trong khi khẩu trang vải hoặc khẩu trang y tế thông thường gần như không có tác dụng với loại hạt siêu mịn này.

Bên cạnh đó, kiểm soát không khí trong nhà đóng vai trò quan trọng, bởi người dân dành phần lớn thời gian sinh hoạt và nghỉ ngơi trong không gian kín. Máy lọc không khí sử dụng màng lọc HEPA được đánh giá là giải pháp hiệu quả nếu được sử dụng đúng cách, kết hợp với việc đóng cửa khi ô nhiễm ngoài trời ở mức cao và thông gió ngắn vào những khung giờ chất lượng không khí cải thiện. Việc ưu tiên làm sạch không khí tại phòng ngủ được các chuyên gia khuyến cáo, nhằm giúp phổi có thời gian “phục hồi” sau cả ngày tiếp xúc với môi trường ô nhiễm.

Ngoài ra, chăm sóc đường hô hấp và chế độ dinh dưỡng cũng góp phần tăng cường “hàng rào sinh học” của cơ thể. BS Nguyễn Huy Hoàng khuyến nghị người dân nên vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý sau khi ra ngoài, duy trì chế độ ăn giàu vitamin và chất chống oxy hóa như vitamin C, A, E, đồng thời uống đủ nước để giúp niêm mạc đường thở hoạt động hiệu quả hơn trong việc loại bỏ bụi và dị nguyên.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng nỗ lực tự bảo vệ của từng cá nhân chỉ là giải pháp tình thế. Để giải quyết tận gốc vấn đề ô nhiễm không khí, cần những giải pháp đồng bộ và dài hạn từ chính sách, bao gồm kiểm soát nguồn phát thải giao thông, công nghiệp, xây dựng, đốt rác và quy hoạch đô thị theo hướng xanh, bền vững hơn.

Ô nhiễm không khí tại Hà Nội tiếp tục tái diễn ngay trong những ngày đầu năm là lời cảnh báo rõ ràng về những thách thức sức khỏe mà đô thị lớn đang phải đối mặt. Trong khi chờ các giải pháp căn cơ phát huy hiệu quả, việc trang bị kiến thức đúng và chủ động thay đổi thói quen sinh hoạt là cách thiết thực nhất để mỗi người dân tự bảo vệ lá phổi và sức khỏe lâu dài của mình.

Đức Trân