Tài sản mã hóa: Siết quản lý để chặn rửa tiền

Việc đưa dịch vụ tài sản mã hóa vào diện phải báo cáo, giám sát trong Luật Phòng, chống rửa tiền được các đại biểu Quốc hội quan tâm. Ảnh: quochoi.vn

Thách thức quản lý dòng tiền có dấu hiệu bất thường

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất đề xuất bổ sung dịch vụ tài sản mã hóa vào nhóm đối tượng phải thực hiện chế độ báo cáo theo quy định. Đồng thời, Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát đối với lĩnh vực này.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh thị trường tài sản mã hóa ngày càng phát triển. Theo báo cáo từ Công ty phân tích Chainalysis của Mỹ, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có giá trị giao dịch on-chain (giao dịch trên chuỗi) lớn, với quy mô ước tính khoảng 220-230 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 7/2024 đến tháng 6/2025, tương đương bình quân hơn 600 triệu USD mỗi ngày. Thống kê từ Công ty phân tích dữ liệu toàn cầu Statista cho thấy, tại thị trường Việt Nam, số lượng người dùng tiền mã hóa dự kiến sẽ gia tăng thêm 12,37 triệu người vào năm 2027.

Quy mô giao dịch lớn cho thấy sức hấp dẫn của thị trường tài sản mã hóa nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới đối với công tác quản lý. Tính xuyên biên giới, tốc độ giao dịch cao và khả năng chuyển tài sản qua nhiều lớp trung gian khiến việc nhận diện, kiểm soát dòng tiền có dấu hiệu bất thường trở nên phức tạp hơn.

Thực tế cho thấy, tội phạm có thể lợi dụng tài sản mã hóa để nhanh chóng chuyển đổi, phân tán và che giấu nguồn gốc tài sản. Phương thức phổ biến là sau khi chiếm đoạt tài sản, các đối tượng luân chuyển tiền pháp định qua nhiều tài khoản ngân hàng, sau đó chuyển tới tài khoản của những cá nhân, tổ chức có hoạt động mua bán tài sản mã hóa.

Tiền tiếp tục được chuyển đổi sang tài sản mã hóa, luân chuyển qua nhiều ví, sàn giao dịch hoặc chuyển ra nước ngoài. Việc phân tán dòng tiền qua nhiều lớp trung gian khiến cơ quan chức năng gặp khó khăn khi xác định nguồn gốc tài sản cũng như người hưởng lợi cuối cùng.

Thực tế từ các vụ án được lực lượng công an phát hiện thời gian qua cũng cho thấy tài sản mã hóa đã bị các đối tượng lợi dụng để hỗ trợ hoạt động rửa tiền. Không chỉ thông qua các sàn giao dịch tập trung, tội phạm còn có thể lợi dụng các nền tảng giao dịch có mức độ ẩn danh cao, sàn giao dịch phi tập trung hoặc các giao dịch xuyên chuỗi. Những phương thức này khiến việc xác định điểm xuất phát của dòng tiền và chủ thể kiểm soát cuối cùng trở nên khó khăn hơn.

Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam Phan Đức Trung cho biết, năm 2024, Trung tâm Khiếu nại tội phạm mạng (IC3) thuộc FBI ghi nhận thiệt hại toàn cầu từ lừa đảo tài sản số hơn 9,3 tỷ USD, tăng gần 70% so với năm trước. Việt Nam cũng được xếp trong nhóm 6 điểm nóng toàn cầu về dòng tiền gian lận. Theo ông, những con số này cho thấy cơ chế giám sát là điều kiện không thể thiếu để bảo đảm niềm tin và thúc đẩy thị trường phát triển lành mạnh.

Hướng đến một thị trường minh bạch, có trách nhiệm

Từ thực tiễn phát triển thị trường tài sản mã hóa, việc bổ sung dịch vụ này vào đối tượng báo cáo theo quy định về phòng, chống rửa tiền là rất cần thiết. Chủ tịch Vietcombank Nguyễn Thanh Tùng nhận định, việc mở rộng phạm vi kiểm soát sẽ góp phần đáp ứng yêu cầu quốc tế về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đồng thời hướng tới cải thiện kết quả đánh giá đa phương năm 2028.

Đáng chú ý, Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống rửa tiền bổ sung 15 dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa tại Điều 33a. Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) cho rằng đây là bước cụ thể hóa Khuyến nghị 15 của Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF), đồng thời tạo cơ sở pháp lý để nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro rửa tiền liên quan đến tài sản mã hóa.

Tuy nhiên, theo bà Tú Anh, việc liệt kê 15 dấu hiệu giao dịch đáng ngờ trong Dự thảo còn dàn trải, chưa được cấu trúc theo các nhóm có cùng tính chất. Do đó, cần nghiên cứu hệ thống lại thành các nhóm như chỉ báo ngoài chuỗi (off-chain), chỉ báo trên chuỗi (on-chain), chỉ báo liên quan đến nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (VASP) và địa chỉ ví. Cách tiếp cận này không chỉ giúp quy định pháp luật rõ ràng, logic hơn mà còn tạo thuận lợi cho các tổ chức thực hiện nghĩa vụ báo cáo trong thực tế.

Khẳng định sự cần thiết của việc bổ sung cơ chế nhận diện, báo cáo giao dịch đáng ngờ về tài sản mã hóa, song đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị) đặc biệt lưu ý năng lực thực thi.

Theo đại biểu Vũ, để nhận diện những dấu hiệu đáng ngờ, các tổ chức tín dụng cần có hạ tầng phân tích chuỗi khối, công cụ truy vết dòng tiền qua nhiều ví và nhiều sàn giao dịch. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận ngay từ khi thiết kế chính sách. Nếu pháp luật quy định nghĩa vụ báo cáo nhưng không đi kèm với năng lực công nghệ và nhân lực tương ứng, các tổ chức cung ứng dịch vụ sẽ gặp khó khăn trong thực hiện nghĩa vụ tuân thủ; trong khi cơ quan quản lý cũng khó có đủ dữ liệu và công cụ để đánh giá mức độ tuân thủ, nhận diện rủi ro và xử lý vi phạm.

Tài sản mã hóa đang đặt ra một bài toán quản lý mới, đòi hỏi một cơ chế giám sát phù hợp, khả thi. Mục tiêu của việc tăng cường quản lý không phải là hạn chế sự phát triển của tài sản mã hóa, mà là tạo ra một thị trường minh bạch, có trách nhiệm và đủ an toàn để phát triển bền vững. Bởi vậy, theo các chuyên gia, việc bổ sung dịch vụ tài sản mã hóa vào diện báo cáo, thiết lập các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ và tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát là những bước quan trọng.

Tuy nhiên, để các quy định này thực sự trở thành “lá chắn” trước dòng tiền bất hợp pháp, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng quản lý dựa trên rủi ro, đồng thời đầu tư cho hạ tầng dữ liệu, công nghệ phân tích chuỗi khối và nguồn nhân lực có chuyên môn. Khi năng lực nhận diện và truy vết dòng tiền được nâng lên, việc quản lý tài sản mã hóa mới có thể vừa bảo đảm yêu cầu phòng, chống rửa tiền, vừa tạo dư địa cho thị trường phát triển minh bạch và bền vững./.