Tái thiết nội đô Hà Nội: Dành thêm không gian cho cộng đồng
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm định hướng giảm mật độ xây dựng tại một số khu vực trung tâm, dành thêm đất cho công viên, cây xanh, trường học và các tiện ích cộng đồng.

Tái thiết các khu dân cư cũ cần gắn với giảm áp lực mật độ xây dựng, dành thêm không gian cho các tiện ích cộng đồng. Ảnh: Trung Nguyên
Từ sức ép mật độ đến yêu cầu tái cấu trúc nội đô
Nội đô Hà Nội đang đối mặt với một nghịch lý trong phát triển không gian: Mật độ công trình, dân cư và các hoạt động kinh tế ngày càng lớn, trong khi quỹ đất dành cho hạ tầng xã hội, giao thông tĩnh và không gian sinh hoạt cộng đồng lại chưa đáp ứng nhu cầu.
Tại nhiều khu vực, quá trình phát triển xây dựng diễn ra nhanh hơn khả năng bổ sung trường học, bãi đỗ xe, sân chơi, công viên và các tiện ích công cộng. Sự mất cân đối này không chỉ gây sức ép lên hạ tầng mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng sống của người dân.
Những bất cập thể hiện rõ tại các khu dân cư hình thành từ nhiều thập kỷ trước. Hà Nội hiện có khoảng 2.160 chung cư, nhà tập thể cũ, trong khi tỷ lệ cải tạo mới đạt khoảng 1 - 2%. Tại nhiều khu tập thể, khu dân cư nội đô, tình trạng công trình xuống cấp tồn tại cùng sự thiếu hụt không gian công cộng và hạ tầng phục vụ dân sinh.
Riêng diện tích cây xanh bình quân khu vực nội đô chỉ khoảng 2 - 3m²/người. Điều này cho thấy những hạn chế không chỉ nằm ở chất lượng từng công trình mà còn ở cách tổ chức và phân bổ không gian đô thị.
Trong bối cảnh đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, xác lập định hướng tái cấu trúc không gian đô thị theo mô hình đa cực, đa trung tâm, đa tầng. Đối với nội đô lịch sử, quy hoạch ưu tiên bảo tồn những không gian có giá trị đặc thù như trung tâm chính trị - hành chính Ba Đình, hồ Gươm, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, phố cổ, phố cũ, Hồ Tây và vùng phụ cận.
Đáng chú ý, quy hoạch định hướng giảm mật độ xây dựng, khai thác không gian cao tầng tại một số địa điểm trung tâm để dành quỹ đất cho công viên, cây xanh và tiện ích công cộng; đồng thời tích hợp các khu vực tái thiết với giao thông công cộng và không gian ngầm. Đây là sự điều chỉnh quan trọng trong cách tiếp cận phát triển nội đô, chuyển từ ưu tiên gia tăng diện tích xây dựng sang tổ chức lại không gian phù hợp với khả năng đáp ứng của hạ tầng.
Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, quá trình tái thiết nội đô cần bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển công trình với khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng.
Việc điều chỉnh tầng cao, mật độ xây dựng phải gắn với kiểm soát quy mô dân số, nhu cầu giao thông và các điều kiện phục vụ đời sống. Nếu chỉ chú trọng gia tăng diện tích sàn xây dựng mà không bổ sung hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội tương ứng, những áp lực hiện hữu tại khu vực trung tâm sẽ khó được giải quyết.
Từ yêu cầu đó, việc tái thiết cần được nghiên cứu trên phạm vi từng khu vực đô thị, thay vì chỉ xử lý riêng lẻ các công trình xuống cấp. Tổ chức lại không gian xây dựng, khai thác hiệu quả quỹ đất, tăng kết nối với giao thông công cộng và ưu tiên diện tích cho cây xanh, trường học, sân chơi là những giải pháp cần được xem xét đồng bộ.
Điều quan trọng không chỉ là hình thành những công trình hiện đại hơn, mà còn tạo ra không gian chung, cải thiện môi trường sống và nâng cao khả năng tiếp cận tiện ích của người dân.

Thành phố hướng tới sử dụng hiệu quả quỹ đất, dành thêm không gian cho các công trình công cộng và nâng cao chất lượng sống của người dân. Ảnh: Quang Thái
Biến quỹ đất tái thiết thành giá trị công cộng
Cụ thể hóa định hướng phát triển không gian xanh, Hà Nội đã phê duyệt Đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa và mặt nước, đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 12.100ha đất cây xanh, tương đương 11,5m²/người tại khu vực đô thị.
Đáng chú ý, Đề án định hướng phát triển hơn 500 công viên quy mô nhỏ từ các ô đất dưới 2.000m², bổ sung 117 vị trí công viên, vườn hoa cấp xã, phường và cải tạo 27 công viên, vườn hoa hiện hữu. Đây là hướng khai thác hiệu quả những quỹ đất nhỏ, xen kẹt và đất sử dụng chưa hợp lý để tăng không gian công cộng tại các khu dân cư nội đô.
Theo PGS.TS.KTS Nguyễn Vũ Phương, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), quy hoạch cây xanh cần chuyển từ bố trí các hạng mục cảnh quan riêng lẻ sang tổ chức mạng lưới hạ tầng sinh thái đô thị đa chức năng, gắn với quy hoạch sử dụng đất, giao thông và hạ tầng kỹ thuật.
Đặc biệt, trong điều kiện quỹ đất nội đô hạn chế, cần kết hợp phát triển công viên lớn với những không gian xanh quy mô nhỏ trong khu dân cư. Hiệu quả không gian xanh phải được đánh giá không chỉ bằng diện tích bình quân mà còn qua độ che phủ tán cây, mật độ dân cư và khả năng tiếp cận công viên, vườn hoa của người dân.
Quan điểm này đặt ra yêu cầu thay đổi thước đo hiệu quả tái thiết. Diện tích cây xanh bình quân toàn thành phố có thể tăng nhưng chưa phản ánh đầy đủ điều kiện sống tại từng khu dân cư. Một công viên lớn nằm xa khu ở khó thay thế những sân chơi, vườn hoa nhỏ có thể tiếp cận bằng đi bộ. Bởi vậy, cùng với chỉ tiêu diện tích, cần xác định khoảng cách tiếp cận, mức độ phục vụ và chất lượng sử dụng không gian công cộng.
Không gian xanh cũng cần được tích hợp với nhiệm vụ thích ứng biến đổi khí hậu. Trong điều kiện nội đô chịu áp lực ngập úng, nắng nóng và ô nhiễm môi trường, công viên, vườn hoa không chỉ phục vụ nghỉ ngơi mà còn hỗ trợ điều hòa vi khí hậu, tăng khả năng thấm nước và giảm áp lực cho hệ thống thoát nước. Định hướng nghiên cứu mô hình đô thị "bọt biển", kết hợp hồ điều hòa, vườn mưa và vật liệu thấm nước vì thế có ý nghĩa thiết thực.
Song song với tổ chức không gian, bài toán nguồn lực cần được giải quyết. Giai đoạn 2026 - 2030, Hà Nội xác định ưu tiên đầu tư 48 danh mục công viên, triển khai 13 dự án hồ điều hòa kết hợp cây xanh và kêu gọi xã hội hóa 103 dự án công viên. Tuy nhiên, đầu tư xây dựng mới chỉ là bước đầu. Hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào kinh phí duy tu, bảo dưỡng, phương thức vận hành và trách nhiệm quản lý.
Đối với các khu vực tái thiết, việc huy động nguồn lực xã hội cần gắn với nguyên tắc bảo đảm quyền tiếp cận công cộng. Những không gian được quy hoạch phục vụ cộng đồng phải có cơ chế quản lý phù hợp, tránh tình trạng hình thành công viên, quảng trường nhưng người dân bị hạn chế sử dụng bởi các hoạt động kinh doanh hoặc rào cản tiếp cận.
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã xác lập định hướng dài hạn. Hiệu quả thực hiện sẽ phụ thuộc vào việc cụ thể hóa bằng quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết, chương trình đầu tư và cơ chế giám sát. Mỗi dự án tái thiết cần trả lời được những vấn đề cụ thể: Mật độ xây dựng thay đổi ra sao, dân số được kiểm soát thế nào, diện tích công cộng tăng bao nhiêu và người dân được hưởng lợi gì.
Tái thiết nội đô Hà Nội vì thế không chỉ là thay đổi diện mạo kiến trúc, mà còn là quá trình phân bổ lại nguồn lực không gian theo hướng công bằng, hiệu quả và bền vững. Khi quỹ đất được sử dụng hợp lý hơn, hạ tầng được giảm tải và người dân có thêm những khoảng xanh, sân chơi, tiện ích gần nơi ở, định hướng phát triển Thủ đô trong 100 năm tới mới thực sự được chuyển hóa thành chất lượng sống hôm nay.
