Tầm nhìn nào và quyết sách gì cho xứng tầm với hồ Hoàn Kiếm? Bài cuối: Kiến tạo đô thị hiện đại, văn hiến, văn minh

Toàn cảnh hồ Hoàn Kiếm. Ảnh: Đỗ Tâm

Quần thể đa dạng trong thống nhất

Hệ sinh thái khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận có thể hình dung gồm 4 vòng tròn đồng tâm liên kết thống nhất, đa dạng nhưng chặt chẽ. Vòng thứ nhất: Hồ Hoàn Kiếm - huyệt cốt tâm linh và sự tĩnh lặng tuyệt đối (lõi trung tâm). Đây là nơi hội tụ các tầng nấc lịch sử - tâm linh sâu thẳm nhất. Cần giữ nguyên trạng hệ thống tượng đài, biểu tượng Thủ đô hiện nay. Đây là không gian đi bộ hoàn toàn, triệt tiêu tiếng ồn cơ giới để thực sự là không gian suy tưởng, thư thái tinh thần, điều hòa nhịp sống trung tâm cho toàn thành phố.

Vòng thứ hai: Khu phố cổ - không gian di sản kiến trúc và kinh tế dân gian (phía Bắc). Cần lưu giữ và bảo tồn nguyên vẹn mạch đập của 36 phố phường cổ kính, các làng nghề, lễ hội và ẩm thực dân tộc. Phố cổ kết nối hữu cơ với hồ Hoàn Kiếm, chuyển hóa tinh thần di sản thành các giá trị kinh tế bản sắc, sáng tạo, du lịch trải nghiệm đa dạng, bản sắc và sinh động.

Vòng thứ ba: Khu phố cũ (khu đô thị trung tâm được thực dân Pháp quy hoạch và xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX) - trung tâm kinh tế tri thức, nghệ thuật và ngoại giao (phía Nam và Đông). Đây là không gian của những kiến trúc Đông Dương, đại lộ ô bàn cờ rộng lớn, nơi tập trung các thiết chế văn hóa đỉnh cao (Nhà hát Lớn Hà Nội), nhà sách di sản và cơ quan ngoại giao. Đây là cánh cửa đối thoại toàn cầu, chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế tri thức chất lượng cao.

Vòng thứ tư: Sông Hồng - trục mặt nước và long mạch sinh thái tương lai (phía Đông Bắc). Dòng sông mẹ tạo nên thế chiến lược “Tựa sơn hướng thủy”. Việc kết nối trục không gian hồ Hoàn Kiếm tới thẳng sông Hồng giúp giải thoát áp lực mật độ nhà ở và cư dân, tạo nên hệ sinh thái tuần hoàn bền vững cho Thủ đô.

Khi triển khai điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận còn cần phải chú trọng yếu tố liên thủy với các hồ Hà Nội. Hệ thống hồ của Thủ đô không chỉ đóng vai trò điều hòa vi khí hậu, mà còn là những cấu trúc không gian mang tính cốt tủy về phong thủy và biểu tượng văn hóa. Nhìn phong thủy kinh kỳ, nếu ví hồ Hoàn Kiếm là nhãn điểm (mắt rồng), còn hồ Tây là đầu rồng (nơi tụ sinh khí lớn nhất từ sông Hồng) thì hệ thống các hồ nhỏ xung quanh đóng vai trò là các trạm trung chuyển, phân phối khí. Khi khơi thông long mạch sẽ biến “ao tù” thành mạng lưới thủy khí.

Nhiều thập kỷ qua, quá trình bê tông hóa đã biến các hồ thành những thực thể bị cô lập, bị vây bọc bởi các khối nhà cao tầng. Dòng chảy ngầm bị bẻ gãy, biến hồ thành những “túi nước” đứng, làm suy giảm năng lượng tự nhiên. Do đó, cần tái lập các hành lang xanh và trục cảnh quan đi bộ. Kết nối cơ học ngầm (hệ thống lưu thông nước) kết hợp với kết nối bề mặt (đường xanh) sẽ biến hệ thống hồ thành một đồ hình phong thủy vận động liên tục. Khí từ hồ Tây luân chuyển qua các hồ vệ tinh, bồi đắp cho hồ Hoàn Kiếm, tạo nên thế thủy hành liên hoàn, giữ cho hạo khí Thủ đô luôn sinh sôi, không bị ứ nghẹt.

Thăng Long - Hà Nội nghìn năm không phải là sự lắp ghép cơ học của những con đường, khối gạch, mà là một cơ thể sống vĩ đại, được nuôi dưỡng bởi mạch ngầm lịch sử và chiều sâu phong thủy tâm linh.

Trong cấu trúc không gian linh thiêng ấy, nếu hồ Hoàn Kiếm là trái tim, là nhãn điểm (mắt rồng) hội tụ linh khí như đã nói, thì năm cửa ô chính là năm đại huyệt lộ, năm cánh cửa mở ra thế giới, đồng thời dẫn dắt sinh khí toàn cõi về bồi đắp cho kinh kỳ. Về mặt lịch sử, năm cửa ô (Ô Quan Chưởng, Ô Cầu Giấy, Ô Chợ Dừa, Ô Đống Mác, Ô Cầu Dền) không đơn thuần là những vọng gác phòng thủ của tòa thành đất xưa. Đó là những chứng nhân bằng xương bằng thịt.

Khi các đoàn quân tiễn vua Lê Thái Tổ từ Lam Sơn ra Thăng Long, hay khi đoàn quân chiến thắng trùng trùng tiến về giải phóng Thủ đô ngày 10-10-1954, họ đều đi qua những cửa ô này để hội quân tại hồ Hoàn Kiếm - nơi vị vua hiền trả gươm báu cho rùa thần, khép lại binh đao, mở ra nghìn năm hòa hiếu. Do đó, kết nối năm cửa ô với hồ Hoàn Kiếm chính là kết nối trục thời gian tuyến tính từ quá khứ đấu tranh gian khổ đến tương lai hòa bình, định hình nên bản sắc độc lập, tự chủ của dân tộc.

Bảo tồn và kết nối năm cửa ô với hồ Hoàn Kiếm không phải là sự hoài cổ tiêu cực, mà là bản lĩnh chính trị và văn hóa. Chỉ khi năm cửa ô thông suốt, mạch khí được khơi thông về tới hồ Hoàn Kiếm thì linh hồn của Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội mới mãi mãi trường tồn, tỏa sáng là một biểu tượng của văn hiến, anh hùng, hòa bình và phát triển vĩnh cửu.

Tầm nhìn trị thủy và kiến tạo đô thị hiện đại

Thăng Long - Hà Nội sinh ra từ nước, ngự trị bên sông và phát triển nhờ sông Hồng. Do đó, việc dụng thủy và trị thủy không chỉ là kỹ thuật thủy lợi, mà là triết lý tồn sinh thuận lẽ tự nhiên của đô thị. Xét về mặt địa chất, sông Hồng chính là thủy tổ. Không có sự vận động vĩ đại của phù sa và dòng chảy sông Hồng, sẽ không có hình hài một Hà Nội “thành phố trong sông” với những viên ngọc bích mặt nước như ngày nay. Sông Hồng chính là nguồn năng lượng gốc. Nếu dòng sông “chết” hoặc bị tách rời, hệ thống hồ lõi sẽ mất đi nguồn sinh khí bổ sung, phong thủy kinh kỳ sẽ rơi vào thế “tử thủy” (nước chết).

Hiện nay, khu vực lõi quanh hồ Hoàn Kiếm đang bị quá tải và nghẹt thở vì tư duy nén hạ tầng. Sông Hồng chính là không gian chiến lược để Hà Nội “mở cửa sổ” nhìn ra thế giới. Do vậy, rất cần tạo sự chuyển dịch tất yếu. Theo đó, quy hoạch Hà Nội hiện đại không thể quay lưng lại với sông Hồng như thế kỷ trước, mà cần lấy sông Hồng làm trục cảnh quan trung tâm.

Khi các trung tâm hành chính, tài chính mới dịch chuyển ra hai bên bờ sông Hồng, áp lực thương mại lên hồ Hoàn Kiếm được cởi bỏ. Hồ Hoàn Kiếm sẽ được trả lại đúng vị trí vốn có: Một không gian tâm linh, văn hiến, thanh lịch và tĩnh lặng phù hợp. Nói cụ thể, trục cảnh quan mở phải thay thế tư duy nén, tạo lối thoát và phát triển không gian cho khu vực lõi.

Sông Hồng (đại long mạch) và hồ Hoàn Kiếm (mắt rồng) là chỉnh thể sinh thái - tâm linh không thể tách rời, vừa khơi thông dòng chảy sinh khí liên tục từ sông Hồng qua hồ Tây, len lỏi qua các hồ vệ tinh rồi tụ hội về hồ Hoàn Kiếm, vừa chuyển dịch cấu trúc không gian từ đô thị “nén” cố đô sang đô thị mở hướng sông, lấy sông Hồng làm trục đối xứng phát triển.

Hướng phát triển này dỡ bỏ sự ngăn cách nhiều chục năm qua của hệ thống đê kè và đường giao thông cơ học khi đã cắt đứt hoàn toàn sự giao lưu nước giữa sông Hồng và hồ Hoàn Kiếm. Đồng thời thiết lập hệ thống tuần hoàn nước thông minh ngầm để lấy nước sạch từ sông Hồng, dẫn lưu qua hệ thống rạch ngầm bổ cập cho hồ Hoàn Kiếm và hồ Tây, xóa bỏ tình trạng “ao tù”, liên tục làm mới nguồn nước, giữ cho “mắt rồng” luôn trong xanh (Lục Thủy) và tràn đầy sinh khí. Vô hình trung, tư duy cục bộ, coi hồ Hoàn Kiếm là một ốc đảo biệt lập, tự khắc bị dỡ bỏ.

Mặt khác, để bảo vệ tuyệt đối vùng đệm phong thủy của hồ Hoàn Kiếm, quy hoạch kiến trúc khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên lý tầng thứ.

Tại vùng lõi (quanh hồ Hoàn Kiếm), tuyệt đối không xây dựng công trình mới, giữ nguyên hình thái kiến trúc thấp tầng, mật độ cây xanh cao, mọi công trình công cộng phải “nép mình” dưới tán cây cổ thụ.

Ở vùng chuyển tiếp (khu phố cổ, phố cũ), cần kiểm soát chặt chẽ chiều cao các công trình (không quá 4-5 tầng), bảo tồn nguyên vẹn hình thái đô thị di sản.

Và, tại vùng phát triển (dọc bờ sông Hồng), nơi sẽ được bố trí xây dựng những công trình hiện đại, các trung tâm tài chính, biểu tượng thế kỷ mới. Sông Hồng rộng lớn đủ sức gánh vác các khối kiến trúc cao tầng, giải nén hoàn toàn áp lực hạ tầng cho hồ Hoàn Kiếm.

Khi mạch thủy được khơi thông, khi hành lang xanh được thiết lập, Hà Nội sẽ không còn là một đô thị bê tông ngột ngạt. Thủ đô sẽ chuyển mình trở thành một đô thị sinh thái văn hiến - nơi dòng chảy lịch sử của sông Hồng và chiều sâu tâm linh của hồ Hoàn Kiếm hòa làm một, đưa vị thế của Việt Nam tỏa sáng trên bản đồ các đô thị di sản thế giới.