Tâm tính người miền núi qua 'Nước trên cọn vẫn chảy'

Tác phẩm mô tả cuộc sống của người dân tộc thiểu số trong bối cảnh giao thoa giữa các giá trị truyền thống với nhịp sống ngày càng mới và những thay đổi trong suy nghĩ của chính họ.

Dù mảng đề tài văn học về miền núi không còn quá xa lạ nhưng vẫn khá kén người đọc. Tuy nhiên, Nước trên cọn vẫn chảy đã kéo gần khoảng cách với công chúng bằng những câu chuyện mang tính phổ quát nhưng vẫn giữ phong vị riêng biệt của vùng cao.

Sách do Nhà xuất bản Thế giới và Công ty cổ phần truyền thông văn hóa 25 phát hành.

Trong tập truyện có hành trình của cô gái trẻ tên Cà, thoát khỏi nhà chồng vì bị chì chiết để làm mất con trai ngay sau khi sinh, một nỗi đau lớn cho cả gia đình người vùng cao. Cũng có hình ảnh người đàn ông mong muốn mình được cấp sắc mà vứt bỏ lòng tự trọng vốn chênh vênh như ngọn đồi. Cà có cả sự ngỡ ngàng của một trí thức miền xuôi khi dấn thân vào những lề lối truyền thống và mâu thuẫn đổi mới tại bản Dao.

Trong truyện Sống, nhân vật chính là một người đàn ông Mông giải ngũ. Anh nhớ nhớ quên quên ký ức của một đồng đội cũ để rồi lặn lội tìm về vùng núi Lai Châu, quê của người đồng đội truyền lại thông điệp trước khi mất của anh. Sự thật ngỡ ngàng khi tới nơi đã giải thoát cho anh trong hành trình tìm lại chính sự bình yên của mình.

Với truyện Người đàn bà héo, tác giả kể về hai mẹ con người Dao trên đỉnh đồi. Người mẹ chờ đợi đứa con trai cả trở về, còn người con gái héo mòn chỉ vì đồng hành cùng mẹ trong nỗi nhớ đó. Chị chọn cách giải thoát cho tâm trí, giữa lúc bệnh tật dần xâm chiếm cả hai mẹ con.

Xuyên suốt tác phẩm, các nhân vật luôn ở trong trạng thái giằng xé để khẳng định giá trị bản thân, khao khát được sống thật với con người mới và quyền được yêu thương. Đây chính là nét tính cách đặc thù của người miền núi: vừa trung thành trong những tập tục truyền đời, những sợi dây tâm linh vô hình hay rào cản địa lý nhưng đồng thời vẫn toát lên khí chất can trường, không thể trộn lẫn với người miền xuôi.

Họ được đặt vào hoàn cảnh cụ thể của miền cao để làm rõ tính cách của mình. Ví dụ như người cha phải đi bộ cả ngày đường xuống trung tâm xã để liên lạc với con cái đi làm xa, hay những người vì hoàn cảnh kinh tế gia đình mà phải vào rừng khai thác lâm sản trái phép. Các yếu tố tự nhiên tại đây trực tiếp tác động đến cách suy nghĩ và hành động của những cư dân của núi rừng. Có thể thấy tập truyện đã bám sát các giá trị thực tế của vùng cao trong cả sự hỗ trợ lẫn thử thách đối với con người.

Dưới cách kể của Hoài Sa, các tình huống mâu thuẫn thường không buộc giải quyết một cách triệt để mà gợi mở cho người đọc tự suy ngẫm. Những đoạn kết mở hoặc có sự thay đổi bất ngờ ở phút cuối phản ánh sự chân thực của đời sống miền núi. Ngôn ngữ dẫn dắt truyện có sự tiết chế nhưng chú trọng vào hình ảnh, luôn là những ngọn núi, những con suối, qua đó nêu bật không khí của vùng cao và tâm hồn dân tộc thiểu số.

Các phong tục, tập quán và tín ngưỡng dân tộc được đưa vào truyện như một phần không thể tách rời của nhân vật. Từ lễ cấp sắc, tiếng dân ca Inh là ơi đến không gian bếp lửa hay những câu chuyện truyền miệng, tất cả cấu thành nên đặc trưng văn hóa vùng cao. Nhiều truyện ngắn còn mang hàm ý ẩn dụ về sự tồn vong của các giá trị truyền thống trong xã hội hiện đại. Do đó, cuốn sách không chỉ dừng lại ở những câu chuyện cá nhân mà còn là lời tự vấn về tương lai văn hóa của các dân tộc.

Tình Lê