Tăng cường biện pháp phòng vệ thương mại trong các FTA

"Van an toàn" trong tiến trình hội nhập

Tính đến hiện nay, Việt Nam đã ký kết, tham gia 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có nhiều FTA thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA), (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) hay Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP).

Thông qua việc thực thi hiệu quả các FTA đã ký kết, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tăng trưởng tích cực trong giai đoạn 2021 - 2025, với tổng kim ngạch cả giai đoạn đạt gần 3.800 tỷ USD. Riêng năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt hơn 930 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 15 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới.

Đáng chú ý, theo các chuyên gia, trong thực thi FTA, việc triển khai những biện pháp phòng vệ thương mại được coi là “van an toàn” trong tiến trình tự do hóa thương mại, giúp các quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam có thời gian thích ứng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Vương quốc Anh là một ví dụ điển hình cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa tăng trưởng xuất khẩu và rủi ro về phòng vệ thương mại. Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Vũ Việt Thành, chuyên viên Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương), phụ trách thị trường Vương quốc Anh cho biết, từ năm 2021 đến nay, xuất khẩu hàng hóa từ Việt Nam sang Vương quốc Anh liên tục tăng trưởng. Kể cả thời điểm khó khăn nhất như năm 2022, kim ngạch trao đổi thương mại song phương Việt Nam và Vương quốc Anh đạt 6,8 tỷ USD, tăng 3,3% với năm 2021. Năm 2025, thương mại Việt Nam - Vương quốc Anh đạt 9,3 tỷ USD.

Số vụ điều tra phòng vệ thương mại từ Vương quốc Anh đối với hàng hóa Việt Nam không nhiều, hiện thị trường mới điều tra đối với mặt hàng thép. Ảnh: Quốc Huy

Tuy nhiên, đi cùng với đà tăng trưởng là việc Vương quốc Anh đã xây dựng một cơ chế phòng vệ thương mại riêng biệt và chặt chẽ nhằm bảo vệ các ngành công nghiệp nội địa.

Chính sách phòng vệ thương mại của Vương quốc Anh tập trung vào ba biện pháp chính: chống bán phá giá được áp dụng khi hàng hóa nhập khẩu vào Anh có giá bán thấp hơn giá trị thông thường, làm tổn hại cho các ngành công nghiệp trong nước. Chống trợ cấp nhằm chống lại các khoản trợ cấp của chính phủ nước ngoài, gây ra sự cạnh tranh không công bằng. Biện pháp tự vệ được sử dụng khi có sự gia tăng đột ngột về nhập khẩu có khả năng gây thiệt hại cho các nhà sản xuất trong nước.

Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), số vụ điều tra phòng vệ thương mại từ Vương quốc Anh đối với hàng hóa Việt Nam không nhiều, hiện thị trường mới điều tra đối với mặt hàng thép. Tuy nhiên, trong bối cảnh thực thi UKVFTA cùng với việc Vương quốc Anh đã chính thức trở thành thành viên của CPTPP, hàng hóa Việt Nam tiếp tục có thêm nhiều cơ hội xuất khẩu nhưng cũng gia tăng áp lực cạnh tranh.

Dự báo, mặt hàng thép, nhôm là lĩnh vực có nguy cơ bị điều tra, đặc biệt khi nhôm từ các quốc gia khác đã từng bị nhắm tới bởi các cuộc điều tra tương tự tại Anh. Ngoài ra, gạch men và sản phẩm gốm sứ nguy cơ bị điều tra chống bán phá giá là khá thấp, trừ khi có các yếu tố đặc biệt làm gia tăng áp lực cạnh tranh từ nhập khẩu. Ngành dệt may Việt Nam tuy có sự tăng trưởng xuất khẩu sang Anh, dù nguy cơ bị điều tra bán phá giá là hạn chế, nhưng doanh nghiệp được cảnh báo lưu ý nếu có những yếu tố bất thường, như tăng đột biến về nhập khẩu với giá rất cạnh tranh.

Thách thức từ “sân chơi” CPTPP

Không chỉ riêng Vương quốc Anh, các thành viên khác trong khối CPTPP cũng đang tăng cường giám sát hàng hóa Việt Nam. Những quốc gia lần đầu có FTA với Việt Nam như Canada, Chile hay Peru, cùng với những đối tác truyền thống như Australia hay Malaysia đã liên tục khởi xướng các cuộc điều tra phòng vệ thương mại.

Sơ bộ, trong 5 tháng đầu năm 2026, Australia đã khởi xướng điều tra chống bán phá giá thép mạ kẽm nhập từ Việt Nam và Hàn Quốc. Cùng với đó, khởi xướng điều tra tự vệ toàn cầu đối với thép kết cấu chế tạo nhập khẩu...

Nguyên nhân là do doanh nghiệp Việt Nam có được lợi thế, có động lực tăng trưởng từ CPTPP nói riêng và FTA nói chung, nâng cao giá trị xuất khẩu của Việt Nam sang rất nhiều thị trường mới. Cùng với đó, hàng hóa của Việt Nam được nhiều thị trường đối tác ưa chuộng và có tính cạnh tranh cao tạo nên sức ép đối với các ngành sản xuất nội địa của những nước nhập khẩu.

Cũng theo Cục Phòng vệ thương mại, điểm đáng chú ý là xu hướng điều tra ngày càng phức tạp hơn. Phạm vi sản phẩm bị điều tra mở rộng, bao gồm cả những mặt hàng có giá trị nhỏ như túi giấy, mật ong, đĩa giấy, bên cạnh các mặt hàng truyền thống.

Ngoài ra, phương thức điều tra cũng tinh vi hơn, với các hình thức “điều tra kép” hoặc “điều tra chùm”, cùng lúc điều tra nhiều mặt hàng trong cùng ngành hoặc áp dụng đồng thời nhiều biện pháp phòng vệ thương mại. Các quy định điều tra ngày càng khắt khe, kéo dài thời gian, thậm chí có những nội dung mới như điều tra tách riêng phạm vi sản phẩm, điều tra chống lẩn tránh và trợ cấp xuyên quốc gia. Nhiều quốc gia vẫn xem Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường, dẫn tới mức thuế áp dụng không hợp lý và mang tính áp đặt.

Phát huy sức mạnh "bó đũa"

Trước diễn biến, xu hướng điều tra phòng vệ thương mại toàn cầu, đặc biệt từ các thị trường đối tác FTA, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hiệp hội, ngành hàng đã có sự chủ động, hợp tác chặt chẽ để ứng phó với các vụ điều tra phòng vệ thương mại từ nước ngoài.

Nhờ đó, trong thời gian qua, công tác ứng phó phòng vệ thương mại của Việt Nam đã ghi nhận những kết quả tích cực. Theo Cục Phòng vệ thương mại, gần 50% số vụ việc do nước ngoài điều tra đã được hỗ trợ xử lý hiệu quả, giúp chấm dứt điều tra hoặc gỡ bỏ áp thuế.

Cùng với đó, thông qua các biện pháp phòng vệ thương mại, quy mô doanh thu của các doanh nghiệp được bảo vệ trong các năm qua ước tính đạt 600.000 nghìn tỷ đồng với trên 56.000 lao động trực tiếp và hàng trăm nghìn lao động gián tiếp, đảm bảo an ninh kinh tế, an sinh xã hội tại các tỉnh thành trên cả nước. Đồng thời, khoản thuế chống bán giá, thuế chống trợ cấp, thuế tự vệ, thuế chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại thu nộp ngân sách hàng năm rất lớn với hơn 2.500 tỷ đồng.

Cục Phòng vệ thương mại cũng ghi nhận sự chủ động ngày càng cao từ phía doanh nghiệp, hiệp hội, ngành hàng trong ứng phó, xử lý các vụ việc phòng vệ thương mại. Ảnh: Nguyên Ninh

Cục Phòng vệ thương mại cũng ghi nhận sự chủ động ngày càng cao từ phía doanh nghiệp, hiệp hội, ngành hàng. Theo đó, nhiều doanh nghiệp đã thành lập đội ngũ chuyên trách, xây dựng hệ thống kế toán, quản trị minh bạch, phối hợp chặt chẽ với luật sư, Cục Phòng vệ thương mại và hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài. Bên cạnh đó, hệ thống cảnh báo sớm và cơ sở dữ liệu đã góp phần nâng cao năng lực phòng vệ của cộng đồng doanh nghiệp.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động, bảo hộ thương mại có xu hướng gia tăng, sự đồng hành chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp sẽ là nền tảng để Việt Nam giữ vững đà tăng trưởng xuất khẩu, bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp.

Thông tin tới Báo Công Thương, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết, thực tiễn từ các vụ điều tra phòng vệ thương mại cho thấy, doanh nghiệp không thể ứng phó một cách đơn lẻ. Thay vào đó, cần có sự liên kết, phối hợp chặt chẽ giữa các doanh nghiệp trong ngành để tạo thành sức mạnh “bó đũa” ứng phó hiệu quả.

Để nâng cao năng lực phòng vệ thương mại trong bối cảnh FTA thế hệ mới, Cục Phòng vệ thương mại cho rằng, cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường phối hợp trong cung cấp thông tin, đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp. Bên cạnh đó, các hiệp hội được khuyến nghị cần thực sự phát huy vai trò là đầu mối tập hợp tiếng nói ngành, tổ chức phản biện, thuê luật sư, trả lời bảng hỏi đồng bộ, bảo vệ lợi ích chung cho toàn ngành.

Đối với các doanh nghiệp, cần theo dõi thông tin cảnh báo sớm để chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, kinh doanh; đa dạng hóa thị trường và mặt hàng xuất khẩu. Song song đó, chủ động tìm hiểu quy định về phòng vệ thương mại; không tiếp tay cho các hành vi lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại kịp thời phát hiện các hành vi lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại và thông báo cho cơ quan chức năng để có các biện pháp phù hợp.