Tăng cường kiểm soát thuốc lá để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Đây là vấn đề được các chuyên gia, nhà quản lý đặt ra tại Hội thảo "Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra", tổ chức ngày 6/10 tại Hà Nội.

Thuốc lá - yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh hàng đầu

Hội thảo do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược tổ chức với sự tham gia của lãnh đạo Quỹ Phòng bệnh - Bộ Y tế; các chuyên gia chính sách, chuyên gia y tế và đại diện WHO tại Việt Nam... tập trung thảo luận các vấn đề về hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá trong mô hình phát triển mới; tình hình sử dụng thuốc lá, gánh nặng bệnh tật và kinh tế; bảo đảm nguồn lực tài chính bền vững cho công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá; kinh nghiệm quốc tế và việc thực hiện Điều 5.3 Công ước khung của WHO nhằm bảo vệ chính sách y tế công cộng trước tác động của ngành công nghiệp thuốc lá.

Phát biểu khai mạc, ông Đặng Đức Anh, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho biết tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 74,8 tuổi, song mỗi người vẫn phải sống chung với bệnh tật khoảng 10 năm. Khoảng cách giữa "sống lâu" và "sống khỏe" đang đặt ra thách thức lớn đối với hệ thống y tế, đồng thời tạo sức ép đối với nền kinh tế.

Ông Đặng Đức Anh, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Cục Phòng bệnh

Trong đó, thuốc lá được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra các bệnh không lây nhiễm, nhưng đây cũng là yếu tố nguy cơ hoàn toàn có thể phòng tránh.

Theo báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá của Bộ Y tế, hút thuốc gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Riêng năm 2022, thiệt hại kinh tế do hút thuốc lá chủ động và thụ động ước tính khoảng 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Đáng chú ý, con số này cao gấp khoảng 5 lần tổng nguồn thu thuế từ thuốc lá.

Không chỉ gây tổn thất về sức khỏe và chi phí y tế, thuốc lá còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động. Các nghiên cứu cho thấy người đang hút thuốc có nguy cơ nghỉ làm cao hơn 33% so với người không hút, tương đương thêm 2,74 ngày nghỉ mỗi năm. Chi phí tăng thêm đối với mỗi nhân viên hút thuốc được ước tính khoảng 5.816 USD/năm, trong đó hơn 50% đến từ thời gian làm việc bị mất do nghỉ giữa giờ để hút thuốc.

Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và tài nguyên ngày càng thu hẹp, cùng với tốc độ già hóa dân số nhanh, sức khỏe, thể lực và trí lực của người dân trở thành nguồn lực quyết định năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Chuyển mạnh từ "chữa bệnh" sang "phòng bệnh"

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam khẳng định quan điểm lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển. Cùng với đó, Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy "tập trung khám, chữa bệnh" sang "chủ động phòng bệnh", lấy phòng bệnh làm ưu tiên.

Theo định hướng này, giảm tiêu thụ và tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ như thuốc lá, rượu bia cần được triển khai xuyên suốt trong chính sách y tế và phát triển con người.

Bà Phan Thị Hải - Phó Giám đốc Quỹ Phòng bệnh phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Quỹ Phòng bệnh

Mục tiêu đến năm 2030 là tuổi thọ trung bình của người dân đạt 75,5 tuổi, số năm sống khỏe tối thiểu 68 năm. Định hướng giai đoạn 2036-2045, theo Quyết định số 2977/QĐ-BYT, Việt Nam hướng tới tuổi thọ trung bình trên 80 tuổi và số năm sống khỏe tối thiểu trên 71 năm.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, kiểm soát thuốc lá đang đứng trước những bước chuyển quan trọng về pháp lý và chính sách thuế.

Một dấu mốc đáng chú ý là Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024, cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ ngày 01/01/2025.

Tiếp đó, Luật Đầu tư số 143/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, đưa các mặt hàng này vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh. Nghị định số 371/2025/NĐ-CP cũng quy định chế tài xử phạt đối với hành vi sử dụng, chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời buộc tiêu hủy sản phẩm vi phạm.

Về chính sách thuế, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 chuyển sang cơ cấu thuế hỗn hợp từ ngày 01/01/2027, gồm thuế suất tỷ lệ 75% trên giá tính thuế và thuế tuyệt đối tăng dần theo lộ trình. Mức thuế tuyệt đối khởi điểm 2.000 đồng/bao năm 2027, tăng lên 8.000 đồng/bao năm 2030 và 10.000 đồng/bao từ năm 2031.

Theo đánh giá tại hội thảo, đây là bước tiến tích cực, song mức thuế tuyệt đối 10.000 đồng/bao từ năm 2031 vẫn thấp hơn mức 15.000 đồng/bao vào năm 2030 được WHO khuyến nghị nhằm tăng hiệu quả giảm tiêu dùng thuốc lá.

Tăng thuế thuốc lá tạo "lợi ích kép"

Ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược tham luận. Ảnh: Cục Phòng bệnh

Bên cạnh các chính sách trên, Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, đã thành lập Quỹ Phòng bệnh. Quỹ được hình thành từ nhiều nguồn, trong đó có khoản trích 2% giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, nhằm tài trợ cho các hoạt động phòng, chống bệnh không lây nhiễm và nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cũng đang được trình Quốc hội xem xét, bổ sung các khái niệm mới về thiết bị điện tử, thuốc lá đặc chế và từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Đánh giá tác động của các kịch bản chính sách, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho rằng tăng thuế thuốc lá có thể tạo ra "lợi ích kép": vừa giảm tiêu dùng, bảo vệ sức khỏe, vừa tạo thêm nguồn lực cho phát triển.

Theo Kịch bản 3, với mức thuế hỗn hợp tăng dần theo lộ trình từ 40% lên 70% giá bán lẻ, tỷ lệ nghèo chung có thể giảm 0,15 điểm phần trăm so với kịch bản cơ sở. Các hộ gia đình có chủ hộ là nữ được ghi nhận mức giảm nghèo lớn nhất, đồng thời kịch bản này cũng cho thấy khả năng giảm bất bình đẳng mạnh nhất.

Nguồn thu tăng thêm từ thuế không chỉ góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân mà còn có thể tạo nguồn lực đầu tư vào vốn con người thông qua các chương trình giáo dục, y tế và chuyển đổi nghề nghiệp, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Tuy nhiên, các đại biểu lưu ý, Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP có hiệu lực từ ngày 29/4/2026, với việc cắt giảm, bãi bỏ một số điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính liên quan đến cấp phép bán buôn, bán lẻ thuốc lá, có thể làm suy giảm tác động của chính sách thuế hỗn hợp.

Do đó, các chuyên gia khuyến nghị cần sớm cập nhật, đánh giá đầy đủ tác động kinh tế - xã hội của chính sách thuế thuốc lá trong bối cảnh mới; đồng thời tiếp tục hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá theo hướng đồng bộ, hiệu quả, phù hợp với mục tiêu bảo vệ sức khỏe nhân dân và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Ông Nguyễn Tuấn Lâm - chuyên gia của Tổ chức Y thế giới tại Việt Nam trình bày tham luận tại hội thảo. Ảnh: Cục Phòng bệnh