Tăng lương hưu: Áp lực ngân sách và bài toán công bằng

Theo dự thảo Nghị định điều chỉnh lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội (BHXH) và trợ cấp hằng tháng, Bộ Nội vụ đề xuất 2 phương án tăng lương hưu, trợ cấp.

Trong phương án 1, cơ quan soạn thảo đề xuất tăng 4,5% và 200.000 đồng/tháng trên mức lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng của tháng 6/2026 đối với các đối tượng quy định.

Cụ thể sẽ áp dụng cho nhóm cán bộ, công chức, công nhân, viên chức và người lao động theo quy định; quân nhân, công an nhân dân và người làm công tác cơ yếu đang hưởng lương hưu hằng tháng; cán bộ xã, phường theo quy định của các nghị định; người đang hưởng trợ cấp mất sức lao động hằng tháng theo quy định; công nhân cao su đang hưởng trợ cấp theo quy định; cán bộ xã, phường đang hưởng trợ cấp hằng tháng theo quy định; quân nhân đang hưởng chế độ trợ cấp; công an nhân dân đang hưởng trợ cấp; quân nhân, công an nhân dân, người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân nhân, công an nhân dân đang hưởng trợ cấp hằng tháng.

Trong dự thảo nghị định lần này, cơ quan soạn thảo đã đề xuất cách thức điều chỉnh mức lương hưu, trợ cấp kết hợp theo số tương đối (tỷ lệ phần trăm) và theo số tiền tuyệt đối. Cụ thể, mức lương hưu, trợ cấp mới từ 1/7/2026 được đề xuất tăng 4,5% và 200.000 đồng/tháng trên mức của tháng 6/2026.

Ví dụ đến tháng 6/2026, ông A. đang hưởng lương hưu 10 triệu đồng/tháng. Nếu tính toán theo phương án 1 thì ông A. sẽ hưởng mức tăng 4,5%, tương đương 450.000 đồng và 200.000 đồng/tháng. Như vậy, dự kiến lương hưu tháng 7 của ông A. sẽ được tăng thêm 650.000 đồng. Mức lương hưu mới của người này sẽ là 10,65 triệu đồng/tháng.

Ngoài các nhóm trên, lương hưu, mức trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng của tháng 6/2026 được điều chỉnh tăng 8% đối với người đang hưởng trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp hằng tháng; người đang hưởng trợ cấp tuất hằng tháng trước ngày 1/1/1995; người đang hưởng trợ cấp hằng tháng theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội. So với Nghị định 75/2024/NĐ-CP, dự thảo nghị định mới này bổ sung nhóm hưởng trợ cấp hằng tháng theo điều 23 của Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành.

Cơ quan soạn thảo tính toán với phương án trên, tổng kinh phí tăng thêm so với năm 2025 ước là 9.176 tỷ đồng, trong đó kinh phí tăng thêm đối với nguồn ngân sách nhà nước đảm bảo ước là 2.105 tỷ đồng và kinh phí tăng thêm đối với nguồn quỹ BHXH đảm bảo ước là 7.070 tỷ đồng.

Bộ Nội vụ dẫn, gần 80% người đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng chủ yếu thuộc nhóm có mức hưởng từ 3 triệu đồng/tháng đến dưới 10 triệu đồng/tháng.

Do đó, khi việc thực hiện điều chỉnh lương hưu kết hợp giữa việc điều chỉnh theo số tương đối như phương án 1 thì những người có mức lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng với mức thấp sẽ nhận được mức điều chỉnh tương đối cao hơn trên mức lương hưu, trợ cấp hiện hưởng.

Theo cơ quan soạn thảo, điều này thể hiện tính chia sẻ hơn so với việc chỉ đơn thuần điều chỉnh theo mức điều chỉnh theo mức tăng tương đối (tỷ lệ phần trăm). Trong khi đó, vẫn đảm bảo việc bảo toàn giá trị lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng trước yếu tố lạm phát do vẫn thực hiện việc điều chỉnh theo tỷ lệ phần trăm (4,5%).

Phương án 2 là điều chỉnh tăng 8% mức trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng của tháng 6/2026, áp dụng với toàn bộ đối tượng nêu trên.

Ví dụ đến tháng 6/2026, ông A. đang hưởng lương hưu 10 triệu đồng/tháng. Nếu tính toán theo phương án 2 thì ông A. sẽ hưởng mức tăng 8% so với mức lương hưu tháng 6, tương đương 800.000 đồng. Như vậy, mức lương hưu mới của người này sẽ là 10,8 triệu đồng/tháng từ 1/7.

Dự kiến tổng kinh phí tăng thêm của phương án này so với năm trước ước là 9.749 tỷ đồng, trong đó kinh phí tăng thêm đối với nguồn ngân sách nhà nước đảm bảo ước là 2.013 tỷ đồng; kinh phí tăng thêm đối với nguồn quỹ BHXH đảm bảo ước là 7.736 tỷ đồng. Như vậy, kinh phí tăng thêm dự kiến theo phương án điều chỉnh thứ hai cao hơn phương án 1 là 573 tỷ đồng.

Với phương án này, dự thảo tờ trình của Bộ Nội vụ nêu rõ, việc áp dụng mức chung điều chỉnh 8% cho toàn bộ người hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hằng tháng sẽ không khắc phục được hạn chế hiện nay trong việc điều chỉnh lương hưu.

Cơ quan soạn thảo phân tích hạn chế của nội dung trên là chưa thể chế hóa được quan điểm tại Nghị quyết 28-NQ/TW hướng đến thay đổi cách thức điều chỉnh lương hưu theo hướng chia sẻ.

Bên cạnh đó, phương án điều chỉnh này cũng chưa làm giảm bớt được vấn đề chênh lệnh lương hưu giữa người có mức lương hưu thấp và mức lương hưu cao sau khi thực hiện điều chỉnh; đồng thời chưa đáp ứng được mong mỏi, nguyện vọng của đa số người hưởng lương hưu hiện nay.

Ngoài ra, dù theo phương án 1 hoặc phương án 2 nêu trên, nhóm người nghỉ hưu trước năm 1995 có mức lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng có mức hưởng thấp hơn 3,8 triệu đồng/tháng sẽ tiếp tục được điều chỉnh thêm. Cụ thể là tăng thêm 300.000 đồng/người/tháng đối với những người có mức hưởng dưới 3,5 triệu đồng/người/tháng; tăng lên bằng 3,8 triệu đồng/người/tháng đối với những người có mức hưởng từ 3,5 triệu đồng/người/tháng đến dưới 3,8 triệu đồng/người/tháng.

Riêng kinh phí thực hiện điều chỉnh mức lương hưu, đối với người nghỉ hưu trước năm 1995 có mức lương hưu thấp khi thực hiện 2 phương án ước khoảng 200-300 tỷ đồng.

Ông Phạm Văn Hòa, Đại biểu Quốc hội khóa XV (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) cho rằng, việc Nhà nước định kỳ điều chỉnh lương hưu, trợ cấp cho người nghỉ hưu và người lao động là rất cần thiết nhằm đảm bảo mức sống tối thiểu, đặc biệt với nhóm có thu nhập thấp. Tuy nhiên, điều quan trọng không kém là phải nhìn vào nguồn lực thực tế.

Đại biểu Quốc hội khóa XV Phạm Văn Hòa.

Một điểm đáng suy ngẫm được ông Hòa nêu ra là cảm nhận “lệch pha” giữa các nhóm trong xã hội.

Trong khi công chức, viên chức và người hưởng lương hưu được điều chỉnh thu nhập, thì một bộ phận lớn người lao động ngoài khu vực chính thức không có cơ chế tương tự, nhưng vẫn gián tiếp đóng góp qua thuế và chi phí sinh hoạt tăng.

“Mình được hưởng thì mình vui, nhưng người không được hưởng thì sao? Họ vẫn phải đóng góp mà không được hưởng, nên họ khó vui được”, ông Hòa nói.

Từ đó, ông cho rằng chính sách cần đảm bảo tính hài hòa, để đa số người dân có thể chấp nhận và đồng thuận.

Câu chuyện tăng lương hưu vì thế không chỉ là phép tính về tỷ lệ hay con số tuyệt đối. Đó là bài toán cân bằng giữa nhiều yếu tố: đảm bảo đời sống người hưởng, kiểm soát lạm phát, giữ vững ngân sách và quan trọng hơn là tạo được sự công bằng tương đối trong xã hội.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, nguồn tài chính dành cho cải cách tiền lương là rất lớn và thách thức trong dài hạn vẫn là cải cách tiền lương phải gắn chặt với khả năng cân đối ngân sách và kỷ luật tài khóa, tránh gây áp lực lạm phát, bội chi vượt mức và mất ổn định kinh tế vĩ mô theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW.

Theo đó, cơ quan chức năng cần thực hiện đồng bộ nhiều nhóm giải pháp như chủ động nguồn cung và dự trữ hàng hóa thiết yếu; tăng cường kiểm tra hiện tượng đầu cơ, găm hàng, xử lý nghiêm hành vi lợi dụng tăng lương để tăng giá vô lý; đẩy mạnh thông tin minh bạch về giá cả, giúp người dân yên tâm.

Mời quý độc giả xem video: Khi nào trạm xăng dầu được dừng bán hàng. Video do Báo Tri thức và Cuộc sống thực hiện.

Thiên Tuấn