Tạo cơ chế để doanh nghiệp đồng hành cùng nhà trường

Một buổi học thực hành tại Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen.

Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi mạnh dưới tác động của công nghệ 4.0, việc xây dựng cơ chế kết nối thực chất giữa nhà trường và doanh nghiệp trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thách thức nguồn nhân lực và định kiến “trọng bằng cấp”

Dự báo xu hướng phát triển thị trường lao động cho thấy nghịch lý cung - cầu vẫn hiện hữu. Riêng vùng Đông Nam Bộ, trong đó có TPHCM, giai đoạn 2023 - 2035, tổng nhu cầu nhân lực mỗi năm lên tới 735.000 người. Đáng chú ý, nhu cầu nhân lực qua đào tạo ở trình độ trung cấp và sơ cấp luôn chiếm tỷ trọng cao nhất, lần lượt 27% và 25%, trong khi trình độ đại học chỉ chiếm 20%.

Tuy nhiên, trên thực tế, hệ thống đào tạo vẫn chưa thực sự đồng bộ với nhu cầu nhân lực chất lượng cao của doanh nghiệp và yêu cầu hội nhập. Đánh giá về sự “lệch pha” này, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, cho biết tư duy tuyển dụng đã có nhiều chuyển biến, nhưng mức độ tin tưởng của doanh nghiệp đối với hệ đào tạo nghề vẫn chưa đồng đều.

Ông Tuấn phân tích, các nhóm ngành như hành chính, tài chính, du lịch hay y tế vẫn nặng tâm lý chuộng đại học, đồng thời e ngại chất lượng đầu ra của hệ nghề chưa đồng nhất. Theo ông, giải pháp cốt lõi là chuẩn hóa năng lực đầu ra, có minh chứng bằng chuẩn kỹ năng và sự đánh giá độc lập. Khi một “tú tài nghề” có thể làm việc ngay, có thu nhập tốt và lộ trình thăng tiến rõ ràng, chính doanh nghiệp sẽ trở thành kênh truyền thông thuyết phục nhất cho giáo dục nghề nghiệp.

Do đó, doanh nghiệp không chỉ là “bến đỗ” tiếp nhận sản phẩm của giáo dục mà phải trở thành một phần hữu cơ của quá trình đào tạo. Khi xã hội nhìn thấy giá trị thực và bằng cấp được công nhận tương xứng, trung học nghề sẽ không còn là lựa chọn dự phòng mà có thể trở thành con đường ngắn để gia nhập thị trường lao động.

Để giải quyết nút thắt này, việc kiến tạo cơ chế liên kết trường - doanh nghiệp cần được cụ thể hóa bằng những chính sách đột phá. Mô hình đào tạo kép, trong đó doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình dạy học, xây dựng hồ sơ năng lực cho từng học sinh, qua đó bảo đảm người học ra trường đáp ứng đúng “đơn đặt hàng” của thị trường, là hướng đi quan trọng.

Đề xuất các cơ chế tháo gỡ cho hệ thống giáo dục nghề nghiệp, ông Trần Anh Tuấn cho rằng trường trung học nghề cần được phép đào tạo tích hợp văn hóa, nghề, kỹ năng số và ngoại ngữ trong cùng một chương trình. Cùng với đó, cần nới lỏng tiêu chuẩn đối với giảng viên, cho phép các trường thuê chuyên gia kỹ thuật, kỹ sư trình độ cao từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy mà không phải đáp ứng các yêu cầu về chứng chỉ sư phạm quá cứng nhắc như hệ chính quy truyền thống.

Sinh viên đến đăng ký nhập học tại Trường Cao đẳng Viễn Đông.

Ông Tuấn cũng nhấn mạnh Nhà nước cần có chính sách ưu đãi về thuế, nhân sự đối với các doanh nghiệp gắn kết chặt chẽ với nhà trường trong đào tạo và cung ứng lao động. Sự hỗ trợ ở tầm vĩ mô sẽ là đòn bẩy để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư sâu hơn vào giáo dục.

Chuyển hóa bằng cấp thành “giá trị hành nghề”

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ số phát triển mạnh, máy móc và tự động hóa sẽ tiếp tục làm thay đổi hình thức việc làm. Theo thống kê, khoảng 75% lực lượng lao động tại Việt Nam sẽ chịu tác động trực tiếp của Cách mạng công nghiệp 4.0.

Trong tương lai, nhóm lao động giản đơn ngày càng trở nên yếu thế. Để trụ vững trên thị trường lao động, người lao động cần bảo đảm 6 điều kiện cốt lõi về chất lượng nghề nghiệp, gồm năng lực nghề, kỹ năng mềm như giao tiếp và làm việc nhóm, khả năng làm chủ công nghệ, ngoại ngữ và am hiểu pháp luật. Vì vậy, nhà trường và doanh nghiệp phải phối hợp để đào tạo những thế hệ người học không chỉ có văn bằng mà còn sở hữu năng lực thực chiến.

Bàn sâu hơn về giá trị cốt lõi của người học, ông Trần Anh Tuấn đặc biệt lưu ý mỗi người phải tạo được giá trị hành nghề, giá trị năng lực. Yếu tố quyết định thành công trên thị trường lao động là khả năng biến bằng cấp thành kỹ năng nghề nghiệp. “Đừng hiểu sai giữa bằng cấp và nghề nghiệp, đừng hiểu sai giữa bằng cấp và giá trị thị trường lao động. Đó là hai yếu tố kết hợp, hòa quyện và đi đôi với giỏi nghề, có giá trị hành nghề”, ông Tuấn nói.

Thực tế tại TPHCM, các trường nghề đang mạnh mẽ “lột xác” để đón đầu xu thế. Việc nâng chuẩn ngoại ngữ đầu ra, xây dựng các chương trình đào tạo theo hướng “thực chiến”, tập trung rèn luyện tư duy sáng tạo và kỹ năng số đang góp phần giúp học sinh xóa bỏ mặc cảm, tự tin cạnh tranh trong môi trường quốc tế hóa.

Theo ThS Lê Thiên Huy, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen (TPHCM), khi chính sách đã “thông”, cơ chế đã mở, trung học nghề năm 2026 đứng trước cơ hội lớn để khẳng định giá trị. Đây không còn là con đường dành cho người học lực yếu, mà là lựa chọn của những người trẻ bản lĩnh, muốn làm chủ tương lai bằng kỹ năng thực tế và tư duy hiện đại.

Việc xác lập mô hình trung học nghề không chỉ là thay đổi về danh xưng mà còn là một cuộc cách mạng về nhận thức. Khi hệ sinh thái giữa nhà trường và doanh nghiệp được gắn kết bền chặt, chất lượng đào tạo được chuẩn hóa, một thế hệ lao động không chỉ giỏi tay nghề mà còn vững vàng về bản lĩnh sẽ được hình thành, sẵn sàng góp sức vào quá trình phát triển kinh tế của đất nước.