Tạo động lực phát triển vùng: Từ tư duy mảnh ghép sang không gian kết nối đa tầng

Diện mạo đô thị của Lai Châu. Ảnh minh họa: TTXVN phát

Tại Hội nghị toàn quốc quán quán triệt các Nghị quyết, Chỉ thị của Bộ Chính trị ngày 3/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển theo lợi ích tổng thể quốc gia, khẳng định phát triển vùng là phương thức tổ chức tăng trưởng, không phải phép cộng các kế hoạch địa phương. Nhiều chuyên gia nhận thấy phát triển vùng phải được tổ chức theo không gian phát triển kinh tế - xã hội nhằm phát huy lợi thế khác biệt, thúc đẩy chuyên môn hóa và hình thành các liên kết cụm ngành nhằm tạo ra năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng cao.

Xóa bỏ tư duy mỗi địa phương sang tư duy hợp tác

Tiến sĩ Lê Văn Hùng, Phó Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, bản chất của phát triển vùng là định hướng và thúc đẩy tổ chức không gian phát triển có tính bổ trợ, hợp tác chứ không phải mỗi địa phương làm tất cả mọi thứ. Mỗi vùng cần xác định và tập trung tận dung những lợi thế nổi trội và năng lực cạnh tranh đặc thù, từ đó hình thành các ngành/chùm ngành chuyên môn hóa có quy mô đủ lớn. Chuyên môn hóa giúp tránh tình trạng mỗi địa phương đều xây dựng cảng, sân bay, trung tâm logistics, trường đại học, trung tâm nghiên cứu hay phát triển cùng một nhóm sản phẩm, dẫn tới phân tán nguồn lực và cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các địa phương trong vùng.

Vì vậy, quy hoạch vùng cần đóng vai trò “kiến trúc sư” của tăng trưởng, xác định vùng nào làm gì, liên kết với nhau như thế nào và nguồn lực quốc gia cần ưu tiên vào đâu. Quy hoạch địa phương vẫn rất quan trọng nhưng phải được đặt trong mục tiêu phát triển vùng và phát huy được lợi thế của địa phương trong vùng. Đây chính là sự khác biệt giữa cộng các kế hoạch địa phương với tổ chức phát triển vùng. Năng lực cạnh tranh quốc gia được hình thành từ năng lực cạnh tranh của các vùng nhưng không tự động xuất hiện nếu thiếu tổ chức không gian và liên kết vùng. Do đó, phát triển vùng cần chuyển từ tư duy mỗi địa phương một chiến lược tăng trưởng sang tư duy hợp tác để vùng tạo ra chuỗi sản phẩm cạnh tranh quốc tế và mỗi địa phương trong vùng là một mắt xích.

Quan tâm nội dung “Xóa bỏ tư duy mỗi địa phương phải rõ vai trò trong vùng, lợi thế cần tập trung, việc phải liên kết, hạ tầng có sức lan tỏa; không chạy theo cơ cấu giống nhau, nơi nào cũng muốn có cảng biển, sân bay, khu công nghệ cao, trung tâm tài chính... mà không căn cứ lợi thế, hiệu quả”, Tiến sĩ Lê Văn Hùng phân tích, tình trạng mô hình phát triển và đầu tư hạ tầng ở các địa phương có sự tương đồng mà chưa chú ý tới hiệu quả theo quy mô ở cấp vùng do cơ chế đánh giá thành tích và phân bổ vốn đầu tư công chưa gắn với đặc thù, lợi thế phát triển vùng dẫn tới các địa phương có động cơ tối đa hóa lợi ích riêng thay vì tối ưu hóa lợi ích toàn vùng. Nếu một địa phương được đầu tư cảng, sân bay, khu công nghệ cao hay trung tâm logistics, thành quả đầu tư sẽ được ghi nhận trực tiếp vào tăng trưởng, thu ngân sách, việc làm và thành tích của địa phương nên các tỉnh, thành đều mong muốn được quy hoạch và xây dựng để thúc đẩy tăng trưởng, thu ngân sách.

Để quy hoạch vùng thực sự trở thành công cụ tổ chức phát triển đa tầng, Tiến sĩ Lê Văn Hùng đề xuất cần thiết lập cơ chế điều phối theo ba nguyên tắc: Xác định sản phẩm, lĩnh vực ưu tiên của vùng (theo giai đoạn), xác định rõ những hạ tầng và ngành, lĩnh vực có tính lan tỏa mà địa phương không tự giải quyết được; gắn quy hoạch với ngân sách và đầu tư công, trong đó nguồn lực trung ương và địa phương cùng cam kết theo các dự án ưu tiên vùng và có cơ chế chia sẻ lợi ích, dữ liệu và trách nhiệm, để các địa phương trong vùng đều có cơ hội phát triển tốt hơn.

Hội đồng điều phối vùng cần có cơ chế điều phối để ra quyết định và giám sát thực hiện với bộ chỉ tiêu đánh giá kết quả ở cấp vùng. Khi quy hoạch vùng được gắn đồng thời với quyền quyết định, nguồn lực tài chính, danh mục dự án và cơ chế giám sát, quy hoạch mới trở thành công cụ tổ chức không gian phát triển đa tầng, thay vì chỉ là các văn bản có tính định hướng.

Kết nối cả không gian ngầm lẫn không gian số

Từ góc độ nghiên cứu thông tin và dữ liệu khoa học xã hội, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hùng Cường, Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhìn nhận, theo lý thuyết phát triển vùng, không gian phát triển kinh tế - xã hội không nhất thiết trùng với địa giới hành chính; vì vậy, những vấn đề như hạ tầng số, logistics, kinh tế biển, chuỗi giá trị hay thị trường lao động phải được điều phối ở quy mô vùng, dựa trên tính liên kết chức năng và lợi thế bổ trợ, thay vì tổng hợp cơ học các kế hoạch địa phương.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hùng Cường cho biết, hiện các kết quả nghiên cứu của các chương trình nghiên cứu khoa học và công nghệ cấp quốc gia về Tây Nam Bộ và Tây Nguyên do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã chủ trì và tham gia thực hiện thời gian qua đã chỉ ra những tồn tại, hạn chế trong liên kết nội vùng và liên vùng, sự chồng chéo, giống nhau về mô hình phát triển giữa các địa phương có đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội giống nhau, dẫn đến cạnh tranh trong thu hút đầu tư vì lợi ích của địa phương. Những mục tiêu, chỉ tiêu phát triển trong chiến lược và kế hoạch phát triển khoa học xã hội theo giai đoạn của từng địa phương với áp lực tốc độ tăng trưởng, thu ngân sách…khiến việc quan tâm đến liên kết vùng trở thành thứ yếu.

Để giải quyết bất cập này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hùng Cường cho rằng, với cách tiếp cận từ trên xuống, giải pháp quan trọng và có tính khả thi nhất là thành lập chính quyền vùng có đầy đủ thực quyền về phê duyệt quy hoạch tổng thể không gian phát triển vùng và địa phương trong vùng, đồng thời là cấp điều phối phân bổ vốn đầu tư phát triển theo lộ trình, tầm nhìn trung hạn. Với cách tiếp cận từ dưới lên, bên cạnh các chỉ tiêu đánh giá chính quyền địa phương và người đứng đầu như hiện nay, cần bổ sung chỉ tiêu về năng lực liên kết nội vùng và liên vùng.

Để tạo ra bước ngoặt cho kinh tế vùng và ngành du lịch, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hùng Cường đề xuất, trước tiên, cần phải xây dựng được các chuỗi sản phẩm, với sự dẫn dắt của các doanh nghiệp nhà nước và các tập đoàn kinh tế tư nhân trong nước để đảm bảo tính tự chủ, tự lực, tự cường của từng chuỗi nói riêng và nền kinh tế nói chung. Các chuỗi sản phẩm nói chung và sản phẩm du lịch nói riêng phải gắn với quy hoạch tổng thể phát triển khoa học xã hội, gắn với thế mạnh đặc thù của địa phương và phân công lao động theo không gian phát triển của vùng.

Từ quy hoạch tổng thể phát triển khoa học xã hội dựa trên cách tiếp cận không gian phát triển của liên kết nội vùng và liên vùng, chính quyền vùng xác định và phân loại dự án đầu tư phát triển theo từng cấp độ: Các dự án hạ tầng thiết yếu cần đầu tư từ ngân sách nhà nước, các dự án hạ tầng đầu tư theo hình thức công - tư (PPP), các dự án xã hội hóa để thu hút đầu tư tư nhân. Tùy theo năng lực tài chính và sự quan tâm, các nhà đầu tư tư nhân, trong đó có các nhà đầu tư kiều bào xác định dự án phù hợp theo chuỗi sản phẩm của vùng để tham gia đầu tư.