Tạo đột phá trong quản lý, sử dụng nguồn lực đất đai: Bài đầu: Tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực đất đai

Các đại biểu Quốc hội thảo luận về việc sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Ảnh: Quochoi.vn

Việc sửa đổi lần này không chỉ nhằm xử lý những vướng mắc phát sinh sau gần 2 năm thi hành Luật mà còn được kỳ vọng tạo bước chuyển mạnh mẽ trong quản lý, sử dụng đất. Đây là cơ hội tiếp tục hoàn thiện thể chế, đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khơi thông nguồn lực đất đai và tạo dư địa cho phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế

Trình bày Tờ trình về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, sau gần 2 năm thi hành, Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn đã tạo nhiều đột phá, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, sử dụng đất.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng phát biểu. Ảnh: media.quochoi.vn

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn phát sinh nhiều khó khăn, vướng mắc. Một số quy định chưa đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và các luật mới được sửa đổi, bổ sung. Các nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ nhằm tháo gỡ vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật và vận hành chính quyền địa phương hai cấp mới chỉ mang tính tạm thời.

Việc sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 vì vậy là cần thiết nhằm thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng, nhất là Nghị quyết số 21-NQ/TW. Đồng thời, bảo đảm đồng bộ hệ thống pháp luật, tháo gỡ điểm nghẽn trong quản lý, sử dụng đất, khơi thông nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, việc sửa đổi Luật tập trung vào 3 mục tiêu: Thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương của Đảng về đổi mới chính sách, pháp luật đất đai; giải quyết những vấn đề cấp bách, tháo gỡ căn bản các điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ mục tiêu tăng trưởng “hai con số”; xây dựng mô hình quản lý đất đai hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả thông qua phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Dự thảo Luật tập trung vào 7 nhóm chính sách, gồm: Đổi mới quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; hoàn thiện cơ chế giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; hoàn thiện cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; đổi mới cơ chế tài chính đất đai và giá đất; hoàn thiện quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất và chế độ sử dụng đất; đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền; tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai.

Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết, dự thảo cũng tập trung vào 3 nhóm nội dung: Thể chế hóa các quan điểm, định hướng mới của Đảng; luật hóa các quy định tại các nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ; đồng thời sửa đổi thẩm quyền, trách nhiệm quản lý nhà nước về đất đai phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp, theo hướng tiếp tục phân cấp mạnh mẽ cho địa phương.

Đổi mới thực chất, khơi thông nguồn lực cho phát triển

Việc sửa đổi Luật Đất đai 2024 không chỉ tháo gỡ những vướng mắc mà còn hướng tới mục tiêu hoàn thiện thể chế phục vụ phát triển nhanh và bền vững. Ảnh: Thanh Hải

Cơ bản tán thành sự cần thiết, cấp bách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị quá trình sửa đổi phải tạo chuyển biến thực chất trong tư duy quản lý đất đai, tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn từ quy hoạch, thu hồi đất, bồi thường, tái định cư đến tài chính và giá đất. Mục tiêu là đưa đất đai thực sự trở thành nguồn lực chiến lược, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và đáp ứng yêu cầu tăng trưởng trong giai đoạn mới.

Theo Báo cáo tóm tắt ý kiến về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Ngọc Bảo trình bày, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành sự cần thiết, cấp bách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 như Tờ trình của Chính phủ.

Đối với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, chỉ tiêu sử dụng đất (Chính sách 1) và phân loại đất (một nội dung của Chính sách 5), Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhận thấy, các quy định tại dự thảo Luật cần đáp ứng yêu cầu đổi mới theo quan điểm “chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị hiện đại về đất đai”, đồng thời hướng tới mục tiêu “đưa đất đai thực sự trở thành nguồn lực chiến lược, lợi thế cạnh tranh và động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới” theo Nghị quyết số 21-NQ/TW.

Vì thế, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát kỹ lưỡng, lựa chọn phương án thực sự đột phá, khả thi, tạo đổi mới thực chất và giải quyết được những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn. Trước hết, cần nghiên cứu đổi mới mạnh mẽ việc phân loại đất, chỉ phân loại thành những nhóm thực sự cần thiết để quản lý theo chỉ tiêu, gồm: Đất trồng lúa, đất rừng, đất quốc phòng, đất an ninh. Với các loại đất còn lại, không nên quản lý bằng chỉ tiêu cứng về sử dụng đất mà chuyển sang quản lý theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội.

Đối với quy hoạch, cần làm rõ quy định về “quy hoạch thống nhất của đơn vị hành chính cấp tỉnh”, xác định đây là quy hoạch mới hay thay thế quy hoạch tỉnh, quy hoạch chung thành phố. Cùng với đó, cần làm rõ phương pháp “tích hợp quy hoạch”, bảo đảm tính khả thi trong bối cảnh các loại quy hoạch có chỉ tiêu, yêu cầu kinh tế - kỹ thuật khác nhau, không tương thích hoàn toàn với cách phân loại và chỉ tiêu sử dụng đất.

Ủy ban cũng lưu ý, nội dung đất đai không thể được xem là một cấu phần “riêng rẽ”, “độc lập” hay chỉ là “phép cộng vật lý” với các định hướng phát triển khác trong quy hoạch. Dự thảo cần chỉ rõ những điểm mới, tiến bộ so với Luật Quy hoạch năm 2017 và Luật sửa đổi, bổ sung 37 luật có liên quan đến quy hoạch, qua đó bảo đảm yêu cầu đổi mới theo Nghị quyết số 21-NQ/TW. Đồng thời, cần báo cáo rõ phương án sửa đổi Luật Quy hoạch, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, bảo đảm Luật Đất đai (sửa đổi) có thể triển khai hiệu quả từ ngày 1-3-2027.

Một nội dung được cơ quan thẩm tra nhấn mạnh là hoàn thiện quy định về kế hoạch sử dụng đất cấp xã theo hướng đơn giản, rõ ràng, không chồng lấn hoặc xung đột với các quy hoạch khác. Trong đó, Ủy ban đề nghị không tiếp tục “chẻ nhỏ” các chỉ tiêu trong quy hoạch sử dụng đất; bảo đảm đúng tính chất của kế hoạch, không biến kế hoạch thành một “hình thức khác của quy hoạch”. Theo hướng này, kế hoạch sử dụng đất cấp xã chủ yếu có tính chất tổng hợp nhu cầu sử dụng đất, không tạo thêm thủ tục hành chính và không đặt ra yêu cầu pháp lý bắt buộc phải thực hiện như một quy hoạch.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Ngọc Bảo trình bày báo cáo tóm tắt. Ảnh: Quochoi.vn

Đối với chuyển mục đích sử dụng đất, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu, sửa đổi theo hướng thống nhất với nguyên tắc mới về phân loại đất; tránh phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết, làm giảm hiệu quả sử dụng đất. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện các quy định về đất đai, mục đích sử dụng đất để bảo đảm tính khả thi và phát huy tối đa hiệu quả nguồn lực đất đai.

Đối với chính sách thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (Chính sách 3), Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng, Điều 35 dự thảo Luật đã quy định các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Tuy nhiên, một số trường hợp chưa thể hiện rõ và thuyết phục về tính chất “thật cần thiết” theo khoản 3 Điều 32 của Hiến pháp. Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ sự cần thiết, căn cứ và tiêu chí khi đề xuất bổ sung các trường hợp thu hồi đất đối với dự án đầu tư kinh doanh. Đặc biệt, cần quy định rõ tiêu chí xác định dự án thuộc phạm vi Nhà nước thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, phù hợp yêu cầu tại Nghị quyết số 21-NQ/TW.

Ủy ban cũng đề nghị đánh giá, tổng kết việc thực hiện các quy định tại Nghị quyết số 254/2025/QH15, qua đó, làm rõ cơ sở để luật hóa những cơ chế đặc thù thành cơ chế chính thức, áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước. Đồng thời, cần rà soát kỹ các trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất trước khi hoàn thành bố trí tái định cư, bảo đảm những trường hợp này thực sự cần thiết, cấp bách và vì lợi ích chung.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị bổ sung các quy định tương ứng với chính sách về cơ chế thực hiện dự án tại vùng phụ cận các điểm kết nối giao thông và các tuyến giao thông có tiềm năng phát triển. Đối với cơ chế thí điểm tại Nghị quyết số 188/2025/QH15 ngày 19-2-2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban đề nghị rà soát, tổng kết kỹ lưỡng, làm rõ cơ sở luật hóa các cơ chế này, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với các luật có liên quan.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn thành phố Hải Phòng) nhấn mạnh: Việc sửa đổi Luật Đất đai lần này là nhiệm vụ chính trị rất quan trọng, nhằm kịp thời thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Đất đai vừa là nguồn lực đặc biệt của quốc gia, vừa gắn trực tiếp với quyền tài sản, với nơi ở và sinh kế của người dân.

(Còn nữa)