Tạo dựng chuẩn mực thống nhất trong hoạt động thu hồi nợ

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam phát biểu tại hội nghị.

Sự ra đời của Bộ Quy tắc ứng xử trong hoạt động thu hồi nợ đánh dấu một bước chuyển quan trọng: từ quản trị bằng quy định sang quản trị bằng chuẩn mực, từ hành xử đơn lẻ sang một hệ giá trị chung của toàn ngành.

Chuẩn hóa hành vi, yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn

Phát biểu ý kiến tại Hội nghị triển khai Bộ Quy tắc ứng xử trong hoạt động thu hồi nợ do Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam phối hợp IFC tổ chức ngày 20/4, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam khẳng định, việc ban hành Bộ Quy tắc là cần thiết nhằm tạo chuẩn mực thống nhất, nâng cao tính minh bạch, văn minh và tạo sự đồng cảm của xã hội đối với hoạt động ngân hàng.

Nhìn lại bối cảnh ba năm gần đây, có thể thấy hoạt động tín dụng đã mở rộng đáng kể nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người dân vượt qua khó khăn sau đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, sự gia tăng về quy mô tín dụng cũng kéo theo hệ quả tất yếu: áp lực thu hồi nợ gia tăng, đặc biệt khi một bộ phận khách hàng mất khả năng thanh toán hoặc trì hoãn nghĩa vụ tài chính. Thực tiễn này đã bộc lộ những "khoảng trống" trong cách thức triển khai thu hồi nợ. Trong một số trường hợp, các biện pháp áp dụng chưa thực sự chuẩn mực, gây tác động tiêu cực đến hình ảnh của ngành ngân hàng.

Đây không chỉ là vấn đề nghiệp vụ, mà còn liên quan đến niềm tin, yếu tố cốt lõi của hệ thống tài chính. Theo nhiều ý kiến, về mặt pháp lý, hệ thống ngân hàng Việt Nam không thiếu công cụ. Hành lang pháp lý hiện hành đã tương đối đầy đủ, từ Luật, Nghị định, Thông tư đến các văn bản hướng dẫn. Đặc biệt, các tổ chức tín dụng đã được trao quyền thu giữ tài sản bảo đảm, một quyền hạn quan trọng trong xử lý nợ. Nhưng vấn đề cốt lõi, như Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng thẳng thắn đặt ra, không nằm ở quyền có hay không, mà nằm ở cách thức thực thi: làm thế nào để việc thu hồi nợ vừa hiệu quả, vừa nhận được sự chia sẻ, đồng cảm của xã hội.

Chính từ yêu cầu thực tiễn đó, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam đã phối hợp với các cơ quan liên quan và các tổ chức quốc tế, đặc biệt là IFC, xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử trong hoạt động thu hồi nợ, cùng với Sổ tay tái cấu trúc nợ ngoài tòa. Bộ Quy tắc được ban hành ngày 31/3/2026 theo Quyết định số 15/QĐ-HHNH, là kết quả của một quá trình chuẩn bị công phu, với sự tham gia góp ý của nhiều cơ quan như Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao.

Điểm đáng chú ý, dù không phải là văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Quy tắc lại mang tính định hướng hành vi rất rõ ràng. Đây chính là "khoảng trống" mà pháp luật khó có thể bao quát: chuẩn hóa cách ứng xử trong những tình huống cụ thể, nơi ranh giới giữa “đúng luật” và “đúng chuẩn mực” không phải lúc nào cũng trùng khớp.

Theo ông Nguyễn Hưng Quang, Phó Trưởng Ban soạn thảo, Bộ Quy tắc gồm 3 chương, 11 điều, quy định cụ thể từ phạm vi áp dụng, nguyên tắc thu hồi nợ đến các chuẩn mực ứng xử đối với khách hàng. Trong đó, nhấn mạnh các nguyên tắc cốt lõi: tuân thủ pháp luật, minh bạch thông tin, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng, bảo mật dữ liệu và bảo vệ hình ảnh tổ chức tín dụng.

Đáng lưu ý, Bộ Quy tắc đặt ra các giới hạn rõ ràng đối với hành vi thu hồi nợ. Những hành vi như đe dọa, quấy rối, cung cấp thông tin sai lệch hay xâm phạm quyền riêng tư đều bị nghiêm cấm. Điều này không chỉ nhằm bảo vệ khách hàng, mà còn bảo vệ chính hệ thống tín dụng khỏi những rủi ro về uy tín và pháp lý.

Hướng tới hệ sinh thái tín dụng bền vững

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Đức, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tài chính Tiêu dùng, Phó Tổng Giám đốc Công ty Tài chính TNHH HD Saison cho rằng, hoạt động thu hồi nợ là một cấu phần quan trọng của hệ thống tín dụng, nhưng cũng là lĩnh vực nhạy cảm, dễ gây hiểu lầm trong xã hội nếu thiếu chuẩn mực thống nhất.

Toàn cảnh Hội nghị triển khai Bộ Quy tắc ứng xử trong hoạt động thu hồi nợ.

Theo ông Đức, hiệu quả thu hồi nợ không đến từ việc gia tăng tần suất tiếp cận, mà từ cách tiếp cận phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể. Điều này đặt ra một yêu cầu cao hơn: không chỉ “làm đúng”, mà còn phải “làm đúng cách”. Nói cách khác, chuẩn mực ứng xử không phải là một bộ quy định cứng nhắc, mà là một hệ quy chiếu để điều chỉnh hành vi trong những tình huống đa dạng và phức tạp của thực tế. Điều này cũng đồng nghĩa với việc, mỗi tổ chức tín dụng không thể chỉ dừng lại ở việc “sao chép” Bộ Quy tắc, mà phải chuyển hóa thành quy định nội bộ, đào tạo nhân sự, thiết lập cơ chế giám sát và kiểm soát thực thi. Nếu không có sự nhất quán trong toàn hệ thống, Bộ Quy tắc sẽ chỉ dừng lại ở mức khuyến nghị, thay vì trở thành một chuẩn mực vận hành thật sự.

Một khía cạnh khác cần được nhìn nhận thẳng thắn là sự cân bằng giữa quyền lực của tổ chức tín dụng và trách nhiệm đối với xã hội. Việc trao quyền thu giữ tài sản bảo đảm cho các tổ chức tín dụng là một bước tiến quan trọng trong hoàn thiện khung pháp lý. Tuy nhiên, quyền lực càng lớn thì yêu cầu về chuẩn mực thực thi càng cao. Nếu quyền lực được sử dụng thiếu kiểm soát, hệ quả không chỉ là những vụ việc đơn lẻ, mà là sự xói mòn niềm tin đối với toàn bộ hệ thống ngân hàng. Ngược lại, nếu quyền lực được đặt trong khuôn khổ của chuẩn mực ứng xử minh bạch, nhân văn, thì đây sẽ là nền tảng để củng cố niềm tin, một yếu tố sống còn của hoạt động tín dụng.

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng cũng nhấn mạnh một điểm không thể bỏ qua, đó là trách nhiệm của người đi vay. Không thể chấp nhận tình trạng khách hàng có khả năng trả nợ nhưng cố tình chây ì, trì hoãn hoặc tạo tranh chấp để né tránh nghĩa vụ. Đây là một thực tế cần được nhìn nhận khách quan. Một hệ thống tín dụng lành mạnh không thể chỉ dựa vào chuẩn mực của bên cho vay, mà phải có sự tuân thủ từ cả phía người vay.