Tạo nền tảng liên kết, mở hướng phát triển OCOP từ dược liệu bản địa

Tạo nền tảng liên kết, mở hướng phát triển OCOP từ dược liệu bản địa. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Từ nguồn tri thức bản địa và kinh nghiệm trồng, khai thác cây dược liệu, Ba Vì có nhiều điều kiện để phát triển sản phẩm hàng hóa mang đặc trưng địa phương, hướng tới tham gia Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Tuy nhiên, sản xuất còn phân tán, thiếu kết nối giữa người dân, nhà khoa học, hợp tác xã, doanh nghiệp và lĩnh vực du lịch đang là những trở ngại cần tháo gỡ.

Khi tiềm năng chưa được chuyển hóa thành giá trị hàng hóa

Ba Vì từ lâu được biết đến là địa bàn có nguồn cây dược liệu phong phú, gắn với kinh nghiệm sử dụng và tri thức dân gian được cộng đồng người Dao gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là nguồn tài nguyên có giá trị mà còn là lợi thế văn hóa, tạo nền tảng để địa phương phát triển kinh tế, đa dạng hóa sinh kế và nâng cao giá trị các sản vật bản địa.

Trong định hướng của Chương trình OCOP, những lợi thế về nguyên liệu, tri thức sản xuất và bản sắc địa phương có thể trở thành nền tảng hình thành các sản phẩm đặc trưng. Tuy nhiên, từ tiềm năng đến sản phẩm hàng hóa có chất lượng, sức cạnh tranh vẫn là một quá trình đòi hỏi sự đầu tư bài bản.

Người dân sơ chế, phơi khô dược liệu sau thu hoạch, góp phần bảo đảm chất lượng nguyên liệu đầu vào phục vụ chế biến các sản phẩm từ dược liệu. (Ảnh: Dương Linh/Vietnam+)

Một trong những khó khăn hiện nay là hoạt động trồng, thu hái và cung ứng nguyên liệu còn phân tán. Khi mỗi hộ sản xuất theo điều kiện riêng, việc tập hợp nguồn nguyên liệu với sản lượng ổn định, chất lượng đồng đều trở thành bài toán không dễ giải quyết. Người dân cũng gặp khó trong tiếp cận thông tin thị trường, yêu cầu chất lượng và phương thức tổ chức sản xuất phù hợp.

Đây là vấn đề được Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì quan tâm trong quá trình tìm hướng phát triển kinh tế dược liệu tại địa phương.

Theo định hướng của hợp tác xã, muốn khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có cần có sự tham gia của nhiều chủ thể, thay vì chỉ dựa vào hoạt động sản xuất riêng lẻ của từng hộ.

Kết nối đa chủ thể, hình thành chuỗi giá trị

Trong định hướng đó, Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì có thể giữ vai trò đầu mối tập hợp người dân, kết nối với các nhà khoa học, doanh nghiệp và những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực du lịch. Mỗi chủ thể đảm nhận một vai trò khác nhau nhưng cùng hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị nguồn dược liệu bản địa.

Người dân là chủ thể gìn giữ tri thức bản địa, trực tiếp tham gia trồng và thu hái nguyên liệu. Nhà khoa học có thể hỗ trợ nghiên cứu, tư vấn kỹ thuật, lựa chọn cây trồng phù hợp và chuẩn hóa quy trình sản xuất. Hợp tác xã đảm nhiệm vai trò kết nối, tổ chức sản xuất; doanh nghiệp tham gia chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Anh Nguyễn Văn Nhận trao đổi, kết nối với các doanh nghiệp và nhà khoa học tại hợp tác xã nhằm thúc đẩy hợp tác, phát triển chuỗi liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ các sản phẩm OCOP từ dược liệu. (Ảnh: Dương Linh/PV Vietnam+)

Đáng chú ý, việc kết nối với lĩnh vực du lịch cũng mở ra hướng khai thác giá trị khác cho dược liệu Ba Vì. Những tri thức về cây dược liệu, kinh nghiệm thu hái, chế biến và văn hóa của cộng đồng người Dao có thể trở thành chất liệu cho các hoạt động trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm và quảng bá bản sắc địa phương.

Nếu được tổ chức phù hợp, du lịch không chỉ tạo thêm kênh tiếp cận khách hàng mà còn góp phần mở rộng giá trị kinh tế từ nguồn tài nguyên bản địa, thay vì chỉ dừng ở việc khai thác nguyên liệu và chế biến sản phẩm.

Tại Ba Vì, Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì đang trong quá trình vận động, kết nối các hộ dân và những chủ thể liên quan để từng bước hình thành hướng liên kết trong lĩnh vực dược liệu. Đây là quá trình cần thời gian, bởi việc tập hợp các bên đòi hỏi sự thống nhất về phương thức phối hợp, trách nhiệm và lợi ích.

Anh Nguyễn Văn Nhận, đại diện Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì, chia sẻ thêm: “Muốn phát triển dược liệu bền vững thì không thể chỉ có người dân tự trồng, tự làm. Cần kết nối được nhà khoa học, hợp tác xã và doanh nghiệp để cùng tham gia từ khâu nguyên liệu, nghiên cứu, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm.”

Chuẩn hóa nguyên liệu, đáp ứng yêu cầu thị trường

Với sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu, chất lượng nguyên liệu đầu vào ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm cuối cùng. Vì vậy, tổ chức vùng nguyên liệu cần đi cùng hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát nguồn gốc và bảo đảm tính ổn định của nguồn cung.

Nếu thiếu sự thống nhất trong cách trồng, chăm sóc, thu hái và bảo quản, nguyên liệu từ các hộ khác nhau có thể không đồng đều, gây khó khăn cho hoạt động chế biến và duy trì chất lượng sản phẩm. Bên cạnh đó, phát triển hàng hóa từ dược liệu còn đòi hỏi đầu tư vào công nghệ chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, nhãn hiệu và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Cây dược liệu được trồng và chăm sóc tại địa phương, góp phần bảo tồn nguồn tài nguyên bản địa, phát triển vùng nguyên liệu và nâng cao giá trị các sản phẩm OCOP. (Ảnh: Dương Linh/PV Vietnam+)

Đây cũng là những yêu cầu quan trọng đối với các chủ thể khi hướng tới Chương trình OCOP. Một sản phẩm muốn có chỗ đứng trên thị trường không thể chỉ dựa vào câu chuyện nguồn gốc hay tri thức bản địa, mà cần được bảo đảm bằng chất lượng, quy trình sản xuất và năng lực cung ứng ổn định.

Do đó, sự tham gia của nhà khoa học và doanh nghiệp cần được tính toán ngay từ đầu. Trong khi nhà khoa học hỗ trợ giải quyết các vấn đề kỹ thuật, doanh nghiệp có thể định hướng nhu cầu nguyên liệu, tiêu chuẩn chế biến và đầu ra. Cách làm này giúp người dân có cơ sở tổ chức sản xuất phù hợp với thị trường, hạn chế tình trạng mở rộng vùng trồng nhưng chưa xác định được nơi tiêu thụ.

Mở hướng phát triển OCOP từ lợi thế bản địa

Chương trình OCOP hướng tới phát huy lợi thế địa phương để hình thành những sản phẩm có chất lượng, khả năng cạnh tranh và giá trị gia tăng. Với Ba Vì, nguồn dược liệu cùng tri thức của cộng đồng người Dao là những lợi thế đáng chú ý. Tuy nhiên, để chuyển hóa tiềm năng thành sản phẩm OCOP, trước hết cần xây dựng nền tảng sản xuất và liên kết giữa các chủ thể.

Không phải cứ có nguyên liệu đặc trưng hay sản phẩm chế biến từ dược liệu là có thể trở thành sản phẩm OCOP. Chủ thể cần có sản phẩm cụ thể và đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, quy trình sản xuất, nguồn gốc, nhãn hiệu và khả năng thương mại hóa theo quy định.

Vì vậy, câu chuyện của Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì trước hết cho thấy yêu cầu tập hợp người dân, phát huy tri thức bản địa, kết nối nhà khoa học, doanh nghiệp và lĩnh vực du lịch. Đây là những bước chuẩn bị cần thiết để từng bước hình thành năng lực sản xuất hàng hóa và nghiên cứu hướng phát triển sản phẩm phù hợp với thế mạnh địa phương.

Từ sản xuất nhỏ lẻ đến liên kết có tổ chức là hành trình không thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Nhưng nếu người dân, hợp tác xã, nhà khoa học, doanh nghiệp và các đơn vị du lịch cùng chia sẻ trách nhiệm, lợi ích, nguồn dược liệu bản địa Ba Vì sẽ có thêm cơ hội được khai thác bền vững, tạo sinh kế và mở ra hướng phát triển những sản phẩm đặc trưng theo định hướng OCOP./