Tết dưới góc nhìn của Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ

Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, tết Nguyên đán vẫn giữ vị trí đặc biệt trong tâm thức người Việt, những chia sẻ của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ đã đem đến góc nhìn sâu sắc hơn về vấn đề này.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ - Ảnh: Hiếu Nguyễn

Tâm thức trọng khoảnh khắc đầu tiên

- Các hoạt động như xông đất, mừng tuổi, chúc Tết hay khai bút đầu xuân đều mang ý nghĩa khởi đầu của một năm mới, điều này có ý nghĩa như thế nào trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt, thưa ông?

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ: "Thay cũ đổi mới" chính là cảm hứng tinh thần cơ bản của tết Nguyên đán. Tết vừa khép lại năm cũ vừa mở ra năm mới, một chu kỳ đời sống theo đơn vị thời gian "năm" được bắt đầu. Giao thừa là chuyển giao và thừa tiếp, Tết là thời điểm "tống cựu nghinh tân".

Các ứng xử trong ngày Tết vừa mang tính lễ nghi vừa mang tính thực tiễn. Tục xông đất có nguồn gốc từ rất xa xưa, khi con người bắt đầu chiếm lĩnh nơi cư trú hoặc không gian canh tác. Với tư duy giàu tín ngưỡng họ tin rằng những không gian ấy đều do lực lượng siêu nhiên quản lý. Vì vậy cần có nghi thức trình báo, xin phép và khẩn cầu. Trong cộng đồng cổ xưa, người ta mời thầy cúng, thầy mo làm lễ bởi họ được xem là người có khả năng liên thông với thần linh.

Về sau bất cứ việc gì được coi là quan trọng với đời sống đều được bắt đầu bằng một nghi lễ. Tết là khởi đầu tiêu biểu nhất nên tục xông đất được chú trọng đặc biệt. Tuy nhiên, không thể có đủ thầy cúng cho mọi gia đình nên người ta chọn người phù hợp.

Người được chọn thường phải có một năm trọn vẹn, khỏe mạnh, gia đình yên ổn, làm ăn suôn sẻ, không chịu tang. Theo quan niệm tử vi còn phải hợp tuổi với gia chủ và năm mới. Nếu không chọn được người như vậy, nhiều nơi mời một bé trai vào nhà đầu tiên vì trẻ em tượng trưng cho sự hồn nhiên, trong sáng. Quan niệm "đồng tử nhập gia" còn gắn với hình ảnh đồng tử trong Phật giáo, biểu trưng cho điều lành.

Phong tục chúc Tết của người Việt được bảo tồn và giữ gìn qua bao thế hệ. Ảnh minh họa

Một điểm đặc biệt là tục xông đất khiến nhiều người lớn e dè đến nhà nhau sáng mùng Một. Họ giữ ý cho nhau được an lành và cũng tránh mang tiếng nếu chẳng may gia chủ gặp chuyện không may trong năm. Vì thế, sau giao thừa nhiều gia đình dành trọn sáng mùng Một cho việc nội gia, nội tộc.

Phong tục mừng tuổi cũng mang ý nghĩa khởi đầu, ở phương Nam gọi là "lì xì" theo âm Quảng Đông, âm Hán Việt là "lợi thị". Từ này có hai nghĩa: Thứ nhất là tiền lãi từ việc làm ăn, san sẻ cho người khác để chung vui; thứ hai là cầu mong năm mới làm ăn có lời. Vì vậy tiền này thường trao cho trẻ em như một cách gửi gắm may mắn. Trước năm 1975, nhiều nơi miền Bắc gọi là tiền "mở hàng" hoặc "phát vốn", đều mang ý nghĩa khởi sự thuận lợi.

Chúc Tết là nghi thức thể hiện trật tự gia đình và đạo lý. Con cháu đến chúc ông bà, cha mẹ với những lời tốt đẹp như "An khang thịnh vượng". Ý thức về thời điểm khởi đầu với tinh thần "đầu xuôi đuôi lọt" khiến mọi hành vi, lời nói trong ngày Tết đều được cân nhắc. Sự chuẩn mực, đẹp đẽ trong những ngày đầu năm vừa để lấy may, vừa để định hình nếp sống cho cả năm.

- Thực tế hiện nay, tục lì xì đôi khi bị hiểu lệch thành sự trao đổi vật chất, thậm chí gây áp lực tài chính. Theo ông, đâu là nguyên nhân của hiện tượng này, cần làm gì để trả lại ý nghĩa tinh thần vốn có của phong tục?

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ: Sự vận động theo hướng tiêu cực của tục lì xì từng bùng phát trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển mạnh. Khi đồng tiền trở thành thước đo phổ biến của giá trị, nhiều quan hệ xã hội cũng bị kéo vào quỹ đạo vật chất hóa.

Biến tướng nguy hại nhất không nằm ở bao tiền nhỏ ngày Tết mà ở chỗ lì xì bị đồng hóa với tiêu cực. Khi phong tục bị lợi dụng, nó làm xói mòn niềm tin xã hội và làm suy yếu nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Áp lực tài chính trong trường hợp đó mang tính phá hoại thực sự.

Còn áp lực với phong bao ngày Tết trong quan hệ thân quen phần nhiều đến từ tâm lý so sánh, đua tranh, sợ thua kém. Người ta nhìn nhau, bị thao túng bởi môi trường xung quanh và cả bởi tâm lý chưa đủ vững vàng của chính mình.

Người hướng tới tự do trong ứng xử sẽ chủ động đặt ra giới hạn hợp lý. Họ hiểu giá trị của lì xì nằm ở lời chúc, ở niềm vui khởi đầu năm mới. Vấn đề rốt cuộc nằm ở việc giải tỏa trong chính tâm thức của mỗi người. Khi hiểu rằng lì xì là biểu tượng của sự san sẻ may mắn, của lời chúc khởi đầu thuận lợi ta sẽ không để nó bị kéo lệch thành cuộc trao đổi vật chất. Phong tục chỉ thực sự trong sáng khi người thực hành nó giữ được sự tỉnh táo và tự chủ.

Lì xì Tết là một nét đẹp văn hóa truyền thống lâu đời không thể thiếu trong dịp tết Nguyên đán của người Việt. Ảnh minh họa

Sức sống của Tết

- Đáng chú ý, gần đây xuất hiện trào lưu "bỏ Tết Âm lịch", với lập luận rằng Tết kéo dài làm gián đoạn sản xuất, tốn kém chi phí xã hội và gây áp lực kinh tế. Quan điểm của ông như thế nào?

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ: Câu chuyện "bỏ tết Âm lịch" không phải mới và cũng không chỉ riêng Việt Nam, nhiều quốc gia từng thử nghiệm điều đó.

Ví dụ, Nhật Bản bỏ tết Nguyên đán từ cải cách Minh Trị năm 1873 và chuyển sang hoàn toàn theo dương lịch. Có thể nói họ thành công trong việc đồng bộ hóa lịch pháp với phương Tây. Tuy vậy, hàng năm vào dịp tết Âm, xã hội Nhật vẫn dành ba ngày để thực hành những nghi thức truyền thống, nghĩa là Tết không biến mất mà chuyển dạng.

Hàn Quốc từ thập niên 1930 tết Âm dần nhạt đi, sau 1945 có thời kỳ chính quyền hạn chế tổ chức nhưng đến năm 1989 cũng khôi phục hoàn toàn.

Ở Việt Nam cũng có ý kiến đề nghị nhập tết Âm lịch với tết Dương lịch để thuận tiện quản lý và giảm gián đoạn sản xuất. Các lập luận chủ yếu xoay quanh lo ngại kinh tế, chi phí xã hội, vận tải dịp xuân vận và tính đồng bộ hành chính.

Tuy nhiên cần nhìn rộng hơn, Tết không chỉ là kỳ nghỉ mà là cấu trúc văn hóa của một xã hội nông nghiệp lúa nước đã chuyển hóa qua nhiều thế kỷ. Nó định hình nhịp sống, quan hệ gia đình và ký ức cộng đồng. Khi kinh tế phát triển và đời sống đạt mức trung bình cao, một kỳ nghỉ khoảng 10 ngày sẽ không còn là gánh nặng lớn. Con người trong xã hội hiện đại càng cần những khoảng thời gian nghỉ ngơi, tái tạo tinh thần và hưởng thụ văn hóa.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc bỏ hay giữ Tết mà ở cách tổ chức đời sống kinh tế sao cho thích ứng với nhu cầu văn hóa. Lịch sử cho thấy, nhiều nơi từng tìm cách loại bỏ tết Âm lịch nhưng cuối cùng vẫn phải thừa nhận sức sống của nó. Khi một tập tục gắn chặt với căn tính và nhu cầu tinh thần nó khó có thể bị thay thế chỉ bằng lý do tiện lợi kinh tế.

Trong tương lai khi công nghệ và năng suất lao động cao hơn, Tết thậm chí có thể được coi trọng hơn như một không gian văn hóa chung cho toàn xã hội. Tết đã là di sản, sao lại có thể bỏ được...

- Xin cảm ơn ông!

Nguyên Thảo (thực hiện)