Thẩm tra sơ bộ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật NHNN Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật các Tổ chức tín dụng

Toàn cảnh Phiên họp

Dự án luật sửa đổi là rất cấp bách

Theo NHNN, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật NHNN Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật các TCTD được sửa đổi để kịp thời thể chế hóa các nội dung định hướng của Đảng, đảm bảo phù hợp với quá trình sắp xếp bộ máy của chính quyền địa phương hai cấp và của NHNN.

Đồng thời, việc sửa đổi giúp khơi thông nguồn vốn, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số. Đây cũng là bước đi nhằm kịp thời khắc phục những thiếu hụt về khuôn khổ pháp lý trong việc phòng, chống rửa tiền theo khuyến nghị của Nhóm Châu Á - Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG), Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), phục vụ cho kỳ đánh giá công tác phòng, chống rửa tiền tiếp theo tại Việt Nam.

Phó Thống đốc Thường trực NHNN Đoàn Thái Sơn trình bày dự thảo Tờ trình

Các nội dung sửa đổi, bổ sung Luật NHNN tập trung bổ sung vị trí trạng thái đầu tư quốc tế của Việt Nam nhằm tạo cơ sở pháp lý để NHNN thực hiện thu thập thông tin, số liệu. Qua đó, hỗ trợ quá trình điều chỉnh chính sách đầu tư, tính toán các chỉ tiêu kinh tế quan trọng để đối phó kịp thời với các cú sốc của kinh tế toàn cầu. Bổ sung các quy định, chế định Việt Nam thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt (trừ các trường hợp được phép theo quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam). Quy định này nhằm bảo đảm tính hiến pháp, thống nhất với Luật NSNN về tiền mặt, góp phần hạn chế tình trạng đô-la hóa nền kinh tế, hạn chế tác động tiêu cực của nhu cầu ngoại tệ làm giảm giá trị tiền tệ trong nước, phù hợp với xu thế phát triển chung của thế giới.

Bên cạnh đó, sửa đổi các quy định về cơ chế tài chính của NHNN nhằm bảo đảm phù hợp với hoạt động của ngân hàng trung ương và các thông lệ quốc tế. Dự luật giao Chính phủ quy định nội dung nguyên tắc thu chi tài chính, cơ chế tự chủ, trách nhiệm về quản lý tài chính và chế độ tài chính, làm cơ sở xác định kết quả tài chính từ các hoạt động của NHNN.

Bổ sung quy định về thẩm quyền của NHNN được áp dụng các tỷ lệ bảo đảm an toàn khác so với quy định đối với đối tượng thanh tra, giám sát ngân hàng và các TCTD. Mục tiêu nhằm đáp ứng tiêu chí phát triển kinh tế - xã hội trên cơ sở đánh giá độ rủi ro tiềm ẩn đối với hệ thống của các tổ chức tín dụng. Các cơ chế này giúp cải thiện vấn đề lộ trình và pháp lý đối với các quy định…

Đối với Luật Phòng, chống rửa tiền, dự thảo tập trung sửa đổi, bổ sung khái niệm "chủ sở hữu hưởng lợi" theo quy định của FATF nhằm bao quát đầy đủ các trường hợp sở hữu trực tiếp, gián tiếp hoặc có quyền kiểm soát trên thực tế đối với khách hàng là tổ chức pháp lý hoặc người có quyền chi phối, hưởng lợi từ giao dịch do khách hàng thực hiện mang lại. Bổ sung tổ chức cung ứng dịch vụ tài sản mã hóa vào diện đối tượng báo cáo; bổ sung các giao dịch đáng ngờ trong lĩnh vực tài sản mã hóa; bổ sung trách nhiệm triển khai công tác phòng, chống rửa tiền của Bộ Tài chính trong lĩnh vực này nhằm xử lý các thiếu hụt được chỉ ra trong báo cáo đa phương và báo cáo cập nhật (follow-up) của APG...

Dự thảo luật cũng bổ sung các quy định chi tiết về nhận biết khách hàng, cập nhật thông tin khách hàng của các tổ chức tài chính; thông tin và xác minh thông tin nhận biết khách hàng để bảo đảm rõ ràng và khắc phục các thiếu hụt theo khuyến nghị của FATF và APG. Sửa đổi các quy định về minh bạch thông tin của các thỏa thuận pháp lý có bản chất tương tự như ủy thác; trách nhiệm thu thập thông tin và quy định về tính minh bạch của thỏa thuận pháp lý, bảo đảm thống nhất với nội dung thông tin khách hàng, đồng thời khắc phục các thiếu hụt theo khuyến nghị của APG, FATF.

Các đại biểu tham dự Phiên họp

Bổ sung quy định yêu cầu đối tượng báo cáo thực hiện đầy đủ các chính sách, quy trình nhận diện, đánh giá rủi ro về rửa tiền đối với các sản phẩm, dịch vụ mới hoặc sản phẩm, dịch vụ hiện có áp dụng công nghệ mới, công nghệ đổi mới, nhằm đáp ứng khuyến nghị của FATF. Sửa đổi trách nhiệm của đối tượng báo cáo trong việc báo cáo các giao dịch đáng ngờ cho NHNN khi có cơ sở hợp lý để nghi ngờ tài sản trong giao dịch là tài sản có nguồn gốc do phạm tội mà có, giúp khắc phục thiếu hụt theo khuyến nghị của FATF.

Đồng thời, bổ sung trách nhiệm lưu trữ tất cả hồ sơ của khách hàng và giao dịch của đối tượng báo cáo theo khuyến nghị của FATF; bổ sung các cơ chế bảo vệ người báo cáo, người cung cấp thông tin về hành vi rửa tiền…

Các đại biểu tham dự Phiên họp

Đối với Luật Các tổ chức tín dụng, NHNN đề xuất bổ sung đại lý quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ để tạo cơ sở pháp lý cho NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thực hiện hoạt động nêu trên trên cơ sở quy định của pháp luật có liên quan.

Phát biểu tại Phiên họp, các đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết ban hành dự án luật sửa đổi lần này là rất cấp bách. Thực tiễn điều hành kinh tế - xã hội đang đặt ra yêu cầu phải sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật nhằm khắc phục ngay những khó khăn, vướng mắc phát sinh. Là Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính, ĐBQH Lê Minh Nam chỉ rõ ba bài toán nội dung cốt lõi, đó là sửa đổi để thông suốt công tác quản lý của chính quyền ba cấp phù hợp với đợt tinh gọn, sắp xếp lại tổ chức bộ máy quốc gia vừa qua; đáp ứng yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật và thể chế hóa các chính sách để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đạt mức hai con số trong thời gian tới.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Trần Hồng Nguyên nhất trí cao với việc lựa chọn trình tự rút gọn đối với dự án luật này, song lưu ý dù ba luật có nội dung cụ thể rất khác nhau nhưng khi gộp chung vào "một luật sửa ba luật", tài liệu chính thức cần làm nổi bật tính liên kết, hỗ trợ biện chứng lẫn nhau giữa Luật Các TCTD, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật NHNN đúng theo kết luận của Chính phủ và Bộ Chính trị.

Định nghĩa chuẩn xác các khái niệm "tài sản mã hóa", "tài sản số", "tài sản ảo"

Tại phiên họp, ông Tô Huy Vũ, Chủ tịch Hội đồng thành viên Agribank, ĐBQH khóa XVI, đánh giá cao nỗ lực bám sát chuẩn mực quốc tế của ban soạn thảo. Đối với sửa đổi Luật Phòng, chống rửa tiền, ông Tô Huy Vũ cho rằng đây là bước tiến lớn tiệm cận khuyến nghị của FATF. Tuy nhiên, để các quy định thực sự đi vào đời sống, đại biểu đề nghị cụ thể tiêu chí định lượng, định tính về "chủ sở hữu hưởng lợi" và cách xác định chuỗi kiểm soát gián tiếp theo chuẩn FATF và OECD. Đặc biệt, khái niệm này phải đồng nhất với Luật Doanh nghiệp để tránh việc các TCTD và doanh nghiệp phải duy trì song song hai bộ dữ liệu gây lãng phí nguồn lực.

Về "tài sản mã hóa", Chủ tịch Hội đồng thành viên Agribank cho rằng, việc đưa dịch vụ tài sản mã hóa vào diện đối tượng báo cáo và bổ sung dấu hiệu đáng ngờ chuyên biệt là bắt buộc theo Khuyến nghị của FATF. Dù vậy cần xử lý thời hạn lưu trữ thông tin trong dự thảo luật này là 5 năm, trong khi yêu cầu áp dụng cho nhà cung cấp dịch vụ trong cơ chế thí điểm lại là 10 năm. Ông đề xuất áp dụng nguyên tắc "pháp luật chuyên ngành quy định thời hạn dài hơn thì ưu tiên áp dụng thời hạn dài hơn".

Ông Tô Huy Vũ, Chủ tịch Hội đồng thành viên Agribank, ĐBQH phát biểu

Cùng bàn về vấn đề này, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Thị Thu Hà cho biết, tỷ lệ người dân sở hữu tài sản số, tài sản mã hóa tại Việt Nam hiện nay đang nằm trong xu thế khá cao nhưng hành lang pháp lý hiện nay lại quá phân tán và thiếu thống nhất. Đại biểu kiến nghị ban soạn thảo làm rõ, định nghĩa chuẩn xác các khái niệm "tài sản mã hóa", "tài sản số", "tài sản ảo" và phạm vi điều chỉnh cụ thể từng loại để bảo đảm không vênh với Bộ luật Dân sự, Luật Giao dịch điện tử.

"Trao quyền và bảo vệ" - tìm cơ chế phong tỏa tài sản khẩn cấp

Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại cho rằng, an ninh tiền tệ gắn liền với phòng chống tội phạm rủi ro cao. Ông đề nghị cơ quan soạn thảo sửa đổi Luật Phòng, chống rửa tiền lần này phải rà soát, tích hợp dẫn chiếu các điều khoản tương đồng, tránh chồng chéo, xem luật nào được áp dụng trước trong việc kiểm soát rủi ro, phong tỏa tài sản hay trì hoãn giao dịch.

Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại phát biểu

Về quy định mới trong dự thảo "cho phép NHTM ra quyết định phong tỏa tài sản ngay khi phát hiện dấu hiệu rửa tiền rủi ro cao", Trung tướng Trần Đức Thuận bày tỏ sự lo ngại về tính khả thi. Bởi qua khảo sát thực tế, việc xử lý dòng tiền trong kỷ nguyên số cực kỳ nhạy cảm, "chỉ cần một cú bấm máy là tiền đã bay sang tài khoản khác hoặc ra nước ngoài". Nếu bắt buộc chờ báo cáo cơ quan tố tụng ra quyết định thì sẽ không kịp. Trì hoãn giao dịch thì ngân hàng làm được, nhưng quyền phong tỏa tài sản là chạm vào quyền sở hữu của công dân.

Trung tướng Trần Đức Thuận cho rằng, hiện nay, cơ chế bảo vệ trách nhiệm cho cán bộ ngân hàng khi ra quyết định phong tỏa tài sản chưa đủ mạnh để họ yên tâm hành động. Ông kiến nghị, nếu Quốc hội muốn trao quyền phong tỏa tài sản khẩn cấp cho ngân hàng, luật phải ghi rõ các dấu hiệu định lượng, định tính không thể hiểu sai. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung cơ chế miễn trừ trách nhiệm hình sự, dân sự cho cán bộ ngân hàng trong trường hợp họ hành động vì lợi ích quốc gia, bảo vệ khách hàng và phòng chống tội phạm, dù sau đó có xảy ra sai sót ngoài ý muốn.

"Trao quyền phải đi đôi với bảo vệ, nếu không có cơ chế bảo vệ thì không một cán bộ ngân hàng nào dám làm", Trung tướng Trần Đức Thuận nhấn mạnh.

Phát biểu kết luận phiên họp thẩm tra sơ bộ, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai nhấn mạnh, đa số ý kiến thống nhất về sự cần thiết ban hành luật theo trình tự, thủ tục rút gọn đối với các nội dung mở rộng so với phạm vi đề xuất ban đầu (khi đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026).

Bên cạnh đó, đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát kỹ lưỡng nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ ngay trong nội tại ba luật trên cũng như với toàn bộ hệ thống pháp luật và các điều ước quốc tế liên quan. Dự thảo cần tiếp tục cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong hoạt động ngân hàng.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai phát biểu

Do quỹ thời gian từ nay đến kỳ họp Quốc hội không còn nhiều, việc sửa đổi cần được đánh giá tác động kỹ lưỡng. Dự án luật lần này sẽ ưu tiên xử lý ngay các vấn đề cấp bách nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương của Đảng về sắp xếp tổ chức bộ máy, tháo gỡ khó khăn cho tăng trưởng và khắc phục các khoảng trống pháp lý về phòng, chống rửa tiền theo khuyến nghị quốc tế. Đối với những nội dung còn có ý kiến khác nhau, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát toàn diện và tham vấn thêm các bên liên quan để đề xuất sửa đổi phù hợp trong thời gian tới.

Đối với Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đa số ý kiến tán thành với đề xuất sửa đổi của Chính phủ. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cần làm rõ hơn cơ chế phối hợp giữa Ngân hàng Nhà nước với các bộ, ngành, cơ quan liên quan; rà soát quy định về cơ chế tài chính bảo đảm đặc thù hoạt động ngành. Đặc biệt, cần có cơ chế giám sát thận trọng khi cho phép áp dụng các tỷ lệ bảo đảm an toàn khác với quy định thông thường đối với đối tượng thanh tra, giám sát ngân hàng.

Liên quan đến Luật Phòng, chống rửa tiền, qua thẩm tra sơ bộ đề nghị làm rõ và minh bạch các khái niệm về chủ sở hữu hưởng lợi, dịch vụ tài sản mã hóa; quy định cụ thể về nhận biết khách hàng, xác minh thông tin và minh bạch hóa các đối tượng pháp lý. Quá trình thi hành luật cần có hướng dẫn chi tiết, bảo đảm tính khả thi và tránh phát sinh chi phí tuân thủ không cần thiết cho các tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ báo cáo.

Đối với nội dung sửa đổi Luật Các tổ chức tín dụng, các ý kiến đề nghị nghiên cứu mở rộng phạm vi hoạt động đại lý quản lý tài sản bảo đảm đối với trái phiếu doanh nghiệp nói chung, thay vì chỉ giới hạn ở trái phiếu phát hành riêng lẻ, đồng thời bảo đảm tính thống nhất với pháp luật về chứng khoán.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính sẽ tổng hợp, tiếp thu toàn bộ các ý kiến để hoàn thiện báo cáo thẩm tra sơ bộ, kịp thời trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến tại phiên họp diễn ra trong tháng 7 này. Thời gian tới, Ủy ban sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan chủ trì soạn thảo tổ chức các cuộc tọa đàm chuyên sâu nhằm lấy ý kiến trực tiếp từ các đối tượng chịu tác động của dự án luật.