Tháng Bảy về Vịnh Mốc: Lắng nghe bản hùng ca dưới lòng đất

“Ngôi làng dưới lòng đất” giữa mưa bom bão đạn

Ít có nơi nào trên đất nước Việt Nam mà dấu ấn chiến tranh lại hiện hữu rõ nét như ở Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, vùng đất này trở thành tuyến đầu của quân và dân ta, nơi trực tiếp đối mặt với những cuộc đánh phá ác liệt của quân địch. Trong suốt những năm tháng chiến tranh, hàng trăm nghìn tấn bom đạn đã trút xuống mảnh đất nhỏ bé này với mục tiêu hủy diệt ý chí của con người nơi địa đầu giới tuyến.

Địa đạo Vịnh Mốc, xã Cửa Tùng, tỉnh Quảng Trị

Nhưng giữa khói lửa ấy, quân và dân Vĩnh Linh đã lựa chọn một cách chiến đấu chưa từng có tiền lệ: biến lòng đất thành nơi sinh tồn. Với khẩu hiệu “Một tấc không đi, một ly không rời” và chủ trương “quân sự hóa toàn dân, công sự hóa toàn khu vực”, hàng vạn người dân đã ngày đêm đào hầm, mở địa đạo bằng những công cụ hết sức thô sơ.

Chỉ trong giai đoạn từ năm 1966 đến 1968, toàn huyện Vĩnh Linh (cũ) đã hình thành 114 địa đạo lớn nhỏ với tổng chiều dài hơn 40km, hơn 2.000km giao thông hào cùng hàng trăm tiểu đạo nối liền các khu dân cư. Lần đầu tiên trong lịch sử chiến tranh Việt Nam xuất hiện khái niệm “làng hầm”, nơi cả một cộng đồng cùng sinh sống, lao động, học tập và chiến đấu dưới lòng đất.

Công trình được đào trong lớp đất đỏ bazan kiên cố, có ba tầng sâu từ 8 đến hơn 22m dưới mặt đất

Tiêu biểu nhất trong hệ thống ấy là Địa đạo Vịnh Mốc, thuộc xã Vĩnh Thạch (cũ) nay là xã Cửa Tùng. Công trình được đào trong lớp đất đỏ bazan kiên cố, có ba tầng sâu từ 8 đến hơn 22m dưới mặt đất. Địa đạo có 13 cửa, trong đó 7 cửa thông ra biển và 6 cửa thông lên đồi, tạo thành mạng lưới liên hoàn vừa thuận lợi cho việc trú ẩn, vừa đảm bảo tiếp tế và cơ động khi chiến đấu.

Không chỉ là đường hầm, Vịnh Mốc thực sự là một “ngôi làng” dưới lòng đất. Trong địa đạo có hàng chục căn hộ dành cho các gia đình, hội trường, bệnh xá, nhà hộ sinh, bếp Hoàng Cầm, giếng nước, nhà vệ sinh… Mọi sinh hoạt thường nhật đều diễn ra trong không gian chỉ rộng khoảng một mét, nơi ánh sáng mặt trời được thay bằng những ngọn đèn dầu leo lét nhưng vẫn không thể dập tắt niềm tin vào ngày chiến thắng.

Không chỉ là đường hầm, Vịnh Mốc thực sự là một “ngôi làng” dưới lòng đất

Điều đặc biệt là từ chính địa đạo này, quân và dân Vĩnh Linh vẫn duy trì sản xuất, bảo vệ tính mạng người dân, đồng thời đảm bảo tuyến chi viện cho đảo Cồn Cỏ và chiến trường miền Nam. Một công trình quân sự đã trở thành biểu tượng của sức sáng tạo, của nghệ thuật chiến tranh nhân dân và ý chí không khuất phục trước bom đạn.

Tháng Bảy tri ân và những cảm xúc còn đọng lại

Ngày nay, sau gần sáu thập kỷ, Địa đạo Vịnh Mốc vẫn gần như giữ nguyên cấu trúc ban đầu. Những lối đi hẹp, những căn hầm nhỏ, những cửa hầm hướng ra biển vẫn kể câu chuyện về một thời cả dân tộc sống trong gian khổ nhưng chưa bao giờ từ bỏ khát vọng hòa bình.

Những ngày tháng Bảy, lượng khách đến tham quan di tích tăng lên rõ rệt. Nhiều đoàn cựu chiến binh, học sinh, đoàn viên thanh niên và du khách trong, ngoài nước lựa chọn Vịnh Mốc như một điểm đến để tri ân các thế hệ cha anh.

Du khách đi vào lối xuống địa đạo

Sau khi xem phim tư liệu tại nhà trưng bày, du khách theo chân hướng dẫn viên đi sâu vào lòng địa đạo. Càng xuống sâu, không gian càng tối và yên tĩnh. Những căn hộ nhỏ được phục dựng với hình ảnh người mẹ ru con, người già vá áo, lớp học hay phòng cứu thương khiến nhiều người lặng đi. Không ít du khách bước ra cửa hầm hướng biển với đôi mắt đỏ hoe sau khi nghe câu chuyện về cuộc sống của hàng trăm con người từng bám trụ dưới lòng đất suốt nhiều năm.

Chị Nguyễn Thị Lan, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Tôi từng đọc nhiều về Địa đạo Vịnh Mốc nhưng chỉ khi trực tiếp bước xuống mới cảm nhận hết sự gian khổ. Thật khó tưởng tượng trong không gian chật hẹp ấy lại có thể duy trì cuộc sống, sinh con, chữa bệnh và nuôi dưỡng niềm tin chiến thắng. Chuyến đi này giúp tôi càng thêm biết ơn những thế hệ đã hy sinh vì độc lập của đất nước.”

Lần đầu đến Quảng Trị cùng gia đình, anh Trần Minh Hoàng, du khách đến từ Thành phố Đà Nẵng, cho biết điều khiến anh ấn tượng nhất không phải quy mô của công trình mà là tinh thần của con người.

“Tôi từng tham quan nhiều di tích lịch sử, nhưng Vịnh Mốc mang đến cảm xúc rất khác. Đây không chỉ là địa đạo mà là biểu tượng của sức sống. Những người dân bình thường đã biến lòng đất thành ngôi nhà, thành trường học, thành bệnh viện. Điều đó cho thấy khát vọng được sống và bảo vệ quê hương mãnh liệt đến nhường nào”, anh Hoàng nói.

Tuổi trẻ tìm hiểu về quá trình hình thành, xây dựng và chiến đấu của quân và dân nơi đây

Không chỉ là điểm đến của ký ức, Địa đạo Vịnh Mốc hôm nay còn trở thành một sản phẩm du lịch lịch sử đặc sắc của Quảng Trị. Mỗi năm, hàng trăm nghìn lượt khách trong và ngoài nước đến đây để tìm hiểu về chiến tranh, về hòa bình và về sức mạnh của con người Việt Nam.

Năm 2014, Địa đạo Vịnh Mốc và Hệ thống làng hầm Vĩnh Linh được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận giá trị của một công trình kiến trúc quân sự độc đáo mà còn khẳng định giá trị trường tồn của di sản trong giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí vượt qua mọi gian khó.

Giữa tháng Bảy thiêng liêng, khi những nén hương được thắp lên ở Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn, Nghĩa trang Đường 9 hay Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc cũng lặng lẽ đón những bước chân thành kính của người dân cả nước. Trong bóng tối của những đường hầm năm xưa, ký ức chiến tranh vẫn hiện hữu, nhưng trên tất cả là ánh sáng của hòa bình, thành quả được đánh đổi bằng biết bao mồ hôi, nước mắt và máu xương của các thế hệ cha anh.