Thành bại trong chiến tranh giờ nằm ở UAV?

Công nghệ chiến tranh đã thay đổi nhanh chóng trong những năm gần đây. Từ những cuộc xung đột dựa vào xe tăng và pháo binh, chiến trường ngày nay trở thành mặt trận của drone. Bên bị lép vế về xe tăng và máy bay chiến đấu có thể chuyển sang sử dụng UAV giá rẻ để trinh sát và tấn công. Drone cho phép tấn công từ xa, giảm rủi ro cho binh sĩ, đồng thời vẫn có khả năng gây sát thương cho đối thủ.

Vấn đề mới này cũng thể hiện rõ trong hoạt động bảo đảm an ninh trên biển. Từ cuối năm 2023, Hải quân Mỹ đã chi khoảng 1 tỷ USD để bảo vệ các tàu quân sự ở Biển Đỏ khỏi các loại drone và tên lửa giá rẻ của lực lượng Houthi. Chi phí sản xuất tên lửa đắt đỏ chỉ là một phần. Mỗi lần đánh chặn như vậy còn cần vận hành tàu chiến, nhân lực, hệ thống chỉ huy - kiểm soát, tiếp nhiên liệu, bảo trì...

Các máy bay hiện đại của Mỹ cần đội ngũ vận hành được đào tạo nhiều năm với chi phí rất lớn. Nếu một máy bay bị bắn hạ, Mỹ không chỉ mất phương tiện đắt giá, mà còn có thể mất cả phi hành đoàn được đào tạo rất tốn kém. Ngược lại, drone giá rẻ được điều khiển từ xa.

Nếu drone bị phá hủy, người điều khiển không thiệt mạng và chi phí thay thế drone mới chỉ ở mức vài chục nghìn USD. Sự thật này đang trở thành vấn đề chiến lược: Chi phí tấn công trong chiến tranh giảm mạnh, trong khi đó, chi phí phòng thủ tăng vọt. Mỹ và đồng minh đôi khi phải dùng tên lửa trị giá hàng triệu USD để bắn hạ những drone giá rẻ được lắp ráp từ linh kiện thương mại không khó kiếm.

Vì vậy, Mỹ đang rất nỗ lực để bắt kịp với cuộc chiến về drone. Washington đã đẩy nhanh việc phát triển drone quân sự, phê duyệt nhanh các hệ thống drone như dòng LUCAS. Tháng 7/2025, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth ban hành chỉ thị yêu cầu cắt giảm thủ tục, tăng tốc triển khai drone quân sự, đồng thời cảnh báo các đối thủ của Mỹ đang sản xuất hàng triệu UAV mỗi năm.

Trong nhiều thập kỷ, ưu thế trên không chủ yếu thuộc về các quốc gia giàu có đủ khả năng chi trả cho máy bay hiện đại và đào tạo phi công vận hành chúng. Tuy nhiên, UAV tấn công giá rẻ đang dần làm xói mòn lợi thế này, giúp các lực lượng quân sự nhỏ hơn, ít nguồn lực hơn, vẫn có khả năng gây thiệt hại lớn. Trong chiến dịch Cơn thịnh nộ Dữ dội mà Mỹ đang tiến hành tại Iran, khoảng 200 tiêm kích được giao nhiệm vụ không kích đêm ngày.

Trong chiến dịch tại Iran, Mỹ đã đem ra sử dụng một số dòng UAV, có thể kể tới dòng MQ-9 Reaper được điều khiển từ xa bởi phi công tại trạm mặt đất. Ngoài ra, lần đầu tiên trong một chiến dịch quân sự, Mỹ sử dụng drone FLM-136 LUCAS, loại drone tấn công một chiều, có thiết kế rất giống drone Shahed của Iran.

Trên chiến trường, drone Shahed của Iran từ lâu đã thể hiện năng lực khuynh đảo. Đây là drone cảm tử một chiều bay tới mục tiêu và phát nổ khi va chạm. Iran đã dành nhiều năm sản xuất và cung cấp UAV cho các đồng minh. Hiện Iran triển khai sử dụng drone Shahed quy mô lớn. Kể từ khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28/2, Tehran đã phóng hàng trăm tên lửa và hơn 1.000 drone Shahed vào Israel cũng như các quốc gia vùng Vịnh là đồng minh của Washington.

Chiến thuật của Iran dựa vào số lượng thay vì độ chính xác: Phóng đồng loạt nhiều drone để áp đảo hệ thống phòng không của đối phương. Chi phí sản xuất drone rất thấp nếu đem so với chi phí vận hành hệ thống phòng không đánh chặn tên lửa và UAV.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), một chiếc drone Shahed chỉ có giá khoảng 20.000 - 50.000 USD. Trong khi đó, giá của một tên lửa đánh chặn Patriot khoảng 4 triệu USD. Số tiền sản xuất một tên lửa đánh chặn có thể làm ra tới 115 drone cảm tử có giá khoảng 35.000 USD/chiếc. Chỉ trong tuần đầu xung đột, Iran đã phóng đi hơn 1.000 drone. Iran được cho là có khả năng sản xuất khoảng 10.000 drone mỗi tháng.

Một hệ thống phòng thủ THAAD hoặc Patriot có giá hơn 1 tỷ USD, trong khi mỗi tên lửa đánh chặn phóng đi đều có giá lên tới hàng triệu USD. “Nếu chúng ta dùng tên lửa 3 triệu USD để bắn hạ một drone 50.000 USD, đó là một bài toán chi phí không hợp lý”, ông Bill LaPlante, lãnh đạo phụ trách mua sắm vũ khí của Lầu Năm Góc, đã cảnh báo trước Thượng viện Mỹ hồi tháng 5/2024.

Dòng drone LUCAS của Mỹ có thiết kế tương tự drone Shahed của Iran. Trên chiến trường, Shahed trở thành loại vũ khí gây ám ảnh, hoạt động giống tên lửa hành trình, nhưng chi phí thấp hơn nhiều. Khi drone tấn công ngày càng phổ biến, chi phí sản xuất thậm chí còn rẻ hơn, nhưng các hệ thống phòng thủ chống drone vẫn chưa theo kịp, làm lộ ra những lỗ hổng trong hoạt động phòng không.

Mỹ hiện còn phải gấp rút phát triển nhiều công nghệ chống drone như thiết bị gây nhiễu điện tử, drone đánh chặn, hay laser năng lượng cao vận hành tiêu diệt mục tiêu với tốc độ ánh sáng.

Những hệ thống đánh chặn drone dạng này có thể giúp giảm tần suất sử dụng tên lửa đánh chặn đắt tiền.

Nhưng phần lớn các giải pháp mới mẻ này vẫn còn hạn chế về tầm bắn, công suất, khả năng hoạt động trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt...

Các công nghệ này cũng mới được đưa ra thử nghiệm trong thực tế. Cho đến khi các công nghệ trở nên hoàn thiện và được triển khai rộng rãi, quân đội Mỹ vẫn phải dựa vào tên lửa phòng không truyền thống để bảo vệ tàu chiến, căn cứ quân sự và lãnh thổ.

Thách thức đối với Mỹ và các đồng minh là liệu công nghệ chống drone có thể phát triển đủ nhanh và đủ rẻ để theo kịp tốc độ phát triển của drone tấn công hay không, hay việc phòng thủ sẽ tiếp tục phải phụ thuộc vào những hệ thống đánh chặn đắt đỏ, tựa như "dùng dao mổ trâu để giết gà".

An Hòa