Thành phố Hồ Chí Minh: Gìn giữ làng nghề, đánh thức giá trị di sản văn hóa

Anh Khang Minh chia sẻ về gốm Lái Thiêu. (Ảnh: Nhật Minh)

Trong không gian phát triển mới, Thành phố Hồ Chí Minh có thêm điều kiện và cơ hội để bảo tồn, phát huy những giá trị di sản, gắn gìn giữ bản sắc văn hóa với phát triển du lịch, mở rộng thị trường và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Những làng nghề lưu giữ ký ức văn hóa phương Nam

Giữa nhịp sống đô thị ngày càng sôi động, những làng nghề truyền thống ở khu vực phía bắc Thành phố Hồ Chí Minh vẫn âm thầm gìn giữ những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Từ những lò nung gốm đến các công đoạn chế tác sơn mài công phu, mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng ký ức, phong tục và nét đẹp lao động của cư dân vùng đất phương Nam.

Tại phường Chánh Hiệp, Lò lu Đại Hưng là một trong những địa chỉ tiêu biểu còn duy trì nghề làm lu, khạp thủ công truyền thống. Theo tư liệu địa phương, cơ sở có lịch sử hình thành từ khoảng thế kỷ XIX, trải qua nhiều thế hệ gìn giữ và phát triển.

Giá trị của Lò lu Đại Hưng không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm năm mà còn ở những kỹ năng được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đời sống cư dân Nam Bộ trước đây, những chiếc lu, khạp là vật dụng quen thuộc, gắn với sinh hoạt thường ngày của mỗi gia đình.

Chiếc lu chứa nước bên hiên nhà, chiếc khạp bảo quản thực phẩm hay những vật dụng bằng đất nung trong gian bếp đều gợi nhớ nếp sống giản dị, gần gũi với thiên nhiên.

Ông Bùi Văn Giang (người gắn bó với Lò Lu Đại Hưng) cho rằng, duy trì nghề làm lu, khạp không chỉ là giữ lại một phương thức sản xuất truyền thống mà còn bảo tồn nét văn hóa đã gắn bó với đời sống người dân Nam Bộ qua nhiều thế hệ. Điều ông mong muốn là nghề truyền thống tiếp tục được gìn giữ, có thêm người trẻ học nghề để những sản phẩm làm từ đất và lửa không bị mai một giữa quá trình đô thị hóa.

Cũng trên vùng đất giàu truyền thống thủ công, gốm Lái Thiêu từng nổi danh khắp Nam Bộ với những sản phẩm mang phong cách riêng. Hình thành và phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, nghề gốm Lái Thiêu gắn liền với quá trình giao lưu văn hóa, tiếp biến kỹ thuật sản xuất giữa các cộng đồng cư dân người Việt và người Hoa.

Gốm Lái Thiêu nổi bật với các sản phẩm phục vụ đời sống như chén, bát, đĩa, ấm trà, bình, lọ, lu, hũ và đồ gia dụng. Những chiếc tô, đĩa vẽ hình con gà từng hiện diện trong nhiều gia đình Nam Bộ, trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ. Sự mộc mạc, phóng khoáng trong đường nét trang trí đã tạo nên bản sắc riêng cho dòng gốm này.

Tuy nhiên, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, nghề gốm truyền thống phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp, thay đổi thị hiếu tiêu dùng và yêu cầu về môi trường sản xuất khiến không ít cơ sở thu hẹp quy mô, nhiều người thợ phải chuyển đổi nghề nghiệp.

Dẫu vậy, tại một số cơ sở sản xuất và không gian sáng tạo, những người yêu gốm vẫn nỗ lực duy trì kỹ thuật thủ công, phục dựng mẫu mã truyền thống và tìm hướng phát triển phù hợp với thị trường.

Anh Khang Minh, đại diện Vườn Nhà Gốm (phường Lái Thiêu), cho hay khó khăn lớn nhất đối với các làng nghề truyền thống nói chung và nghề gốm nói riêng hiện nay là vấn đề kế thừa. Lực lượng trẻ tiếp nối nghề còn hạn chế, trong khi việc duy trì các giá trị thủ công truyền thống đòi hỏi sự quan tâm, chung tay của nhiều thế hệ.

"Tôi mong muốn các bạn trẻ có cơ hội tìm hiểu, trải nghiệm nghề gốm. Biết đâu, qua những lần trải nghiệm ấy, các bạn sẽ tìm thấy niềm đam mê mà trước đây mình chưa từng nghĩ đến. Tôi hy vọng với sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông cùng sự hỗ trợ từ các cơ quan, ban, ngành, ngày càng có nhiều bạn trẻ quan tâm hơn đến nghề gốm nói riêng và các ngành nghề thủ công mang đậm bản sắc truyền thống Việt Nam nói chung", anh Khang Minh chia sẻ.

Bên cạnh nghề làm lu, khạp và gốm, sơn mài Tương Bình Hiệp (nay thuộc phường Chánh Hiệp) cũng là di sản văn hóa đặc sắc của vùng đất phía bắc Thành phố Hồ Chí Minh.

Nghề sơn mài nơi đây trải qua nhiều thế hệ phát triển, trở thành dấu ấn tiêu biểu trong đời sống kinh tế, văn hóa địa phương. Năm 2016, nghề sơn mài Tương Bình Hiệp được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Sản phẩm sơn mài Tương Bình Hiệp nổi bật bởi sự tinh xảo, kết hợp nhiều kỹ thuật như cẩn trứng, cẩn xà cừ, cẩn ốc, sơn lộng, đắp nổi và mài nhiều lớp. Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khả năng cảm nhận màu sắc và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Điểm chung của những làng nghề này là giá trị văn hóa không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn kết tinh trong tri thức, kinh nghiệm và bàn tay của người thợ. Vì vậy, bảo tồn làng nghề trước hết phải bắt đầu từ việc giữ nghề, giữ người và tạo điều kiện để các giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền.

Lò Lù là sản phẩm truyền thống lâu đời gắn liền với bao thế hệ người dân Nam Bộ. (Ảnh: Nhật Minh)

Đưa di sản làng nghề trở thành nguồn lực phát triển

Trong không gian phát triển mới của Thành phố Hồ Chí Minh, bảo tồn các làng nghề truyền thống mở ra cơ hội gắn kết văn hóa với phát triển kinh tế, du lịch và nâng cao chất lượng đời sống người dân. Tại phường Chánh Hiệp, chính quyền địa phương đang tập trung thúc đẩy dự án phát triển làng nghề, hướng đến mục tiêu vừa bảo tồn di sản, vừa tạo động lực phát triển kinh tế địa phương.

Ông Nguyễn Hữu Thạnh, Bí thư Đảng ủy phường Chánh Hiệp, cho biết gìn giữ và phát triển làng nghề truyền thống không chỉ nhằm bảo tồn những giá trị văn hóa lâu đời mà còn góp phần tạo sinh kế, thúc đẩy kinh tế địa phương.

Theo ông Thạnh, bảo tồn làng nghề cần song hành với đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và tạo sức hút để thế hệ trẻ quan tâm, tiếp nối nghề truyền thống. Đây cũng là cơ sở để các làng nghề thích ứng với quá trình đô thị hóa, phát huy giá trị trong không gian phát triển mới.

Đối với nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, ông Nguyễn Hữu Thạnh cho biết dự án làng nghề từng nhận được sự quan tâm đặc biệt của Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương và chính quyền thành phố Thủ Dầu Một trước đây.

Đề án bảo tồn cùng các văn bản liên quan cơ bản đã hoàn thành và được chính quyền thành phố Thủ Dầu Một trước đây thống nhất. Kế thừa những định hướng, kết quả đã triển khai, phường Chánh Hiệp tiếp tục hoàn thiện các thủ tục cần thiết và được cấp có thẩm quyền giao tổ chức thực hiện dự án.

“Việc hình thành làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn, duy trì và phát huy nghề truyền thống đã gắn bó lâu đời với người dân địa phương. Đồng thời, dự án sẽ góp phần tạo thêm việc làm, sinh kế cho người lao động, nhất là những người dân bản địa đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ”, ông Nguyễn Hữu Thạnh chia sẻ.

Theo định hướng của địa phương, phát triển làng nghề không chỉ dừng lại ở việc xây dựng không gian sản xuất tập trung mà còn hướng đến hình thành điểm đến văn hóa đặc trưng. Tại đây, du khách có thể tham quan, tìm hiểu lịch sử nghề, quan sát các công đoạn chế tác và trải nghiệm những giá trị nghệ thuật của sơn mài truyền thống.

Định hướng gắn bảo tồn với du lịch cũng mở ra triển vọng cho Lò lu Đại Hưng và gốm Lái Thiêu. Những công đoạn tạo hình, phơi và nung sản phẩm tại Lò lu Đại Hưng có thể trở thành hoạt động trải nghiệm, giúp du khách hiểu hơn về sự công phu của nghề thủ công.

Trong khi đó, các không gian gốm Lái Thiêu có thể tổ chức hoạt động giới thiệu sản phẩm, trải nghiệm tạo hình, trang trí gốm, kết hợp giáo dục văn hóa dành cho học sinh, sinh viên và khách tham quan.

Từ những chiếc lu, khạp mộc mạc, sản phẩm gốm mang hình ảnh đời sống Nam Bộ đến những tác phẩm sơn mài tinh xảo, mỗi làng nghề đều lưu giữ một phần ký ức của vùng đất và con người phương Nam.

Gìn giữ được nghề, tạo sinh kế cho người thợ và đưa những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay chính là cách để di sản không chỉ được bảo tồn trong ký ức mà còn trở thành nguồn lực đóng góp cho sự phát triển bền vững của Thành phố Hồ Chí Minh.