Thanh toán số cần nhiều lớp bảo vệ trước thủ đoạn lừa đảo mới

Xác thực sinh trắc học không phải “lá chắn” duy nhất

Tại họp báo công bố chuỗi sự kiện Ngày Thanh toán số Việt Nam 2026 tổ chức ngày 8/10, ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước cho biết, xác thực sinh trắc học đã mang lại hiệu quả trong kiểm soát tài khoản gian lận, song cần được nhìn nhận là một biện pháp trong tổng thể các giải pháp bảo đảm an toàn. “Việc thu thập, đối chiếu thông tin sinh trắc học không phải là một giải pháp duy nhất để có thể ngăn chặn được lừa đảo, gian lận”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông Tuấn, thời gian qua, việc sử dụng deepfake (dùng công nghệ để tạo hoặc thay đổi hình ảnh, video và âm thanh giả mạo có độ chân thực rất cao giống như người thật) và các hành vi lừa đảo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển. Đáng chú ý, đã xuất hiện trường hợp người mở tài khoản chính chủ tiếp tục cung cấp thông tin cho các đối tượng gian lận. Những đối tượng này sử dụng dữ liệu sinh trắc học được cung cấp để tạo thông tin giả mạo, qua đó vượt qua một số bước kiểm tra của tổ chức cung ứng dịch vụ.

Thực tế này cho thấy, xác minh đúng danh tính tại thời điểm mở tài khoản chưa thể kiểm soát toàn bộ nguy cơ trong quá trình sử dụng. Khi chủ tài khoản cung cấp dữ liệu cho người khác, thông tin đã được xác thực có thể tiếp tục trở thành đầu vào cho các công cụ giả mạo.

Với sự hỗ trợ của cơ quan công an, Ngân hàng Nhà nước đã nhận được thông tin về những điểm yếu tại một số tổ chức cung ứng dịch vụ có liên quan và ban hành văn bản chỉ đạo để các đơn vị rà soát, khắc phục. “Các tổ chức cung ứng dịch vụ cũng đã khẩn trương rà soát, vá các lỗ hổng, thay thế các công nghệ cũ bằng các công nghệ mới”, ông Tuấn thông tin.

Ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước trả lời báo chí tại họp báo công bố chuỗi sự kiện Ngày Thanh toán số Việt Nam 2026.

Cùng với xử lý các điểm yếu được phát hiện, yêu cầu kỹ thuật đối với hệ thống đối chiếu sinh trắc học cũng đang được tăng cường. Các quy định của Ngân hàng Nhà nước đặt ra yêu cầu về chứng chỉ, chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế nhằm phòng chống deepfake và việc lợi dụng AI để giả mạo thông tin sinh trắc học. Một số yêu cầu kỹ thuật được áp dụng theo lộ trình từ năm 2027.

Theo đại diện Ngân hàng Nhà nước, khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu chứng nhận, hệ thống của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán sẽ chặt chẽ, an toàn hơn. Tuy nhiên, đây mới là bước đầu; hiệu quả phòng ngừa còn phụ thuộc vào việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và các công cụ kiểm soát giao dịch.

Đây cũng là lý do bài toán bảo vệ dữ liệu sinh trắc học được đặt ở vị trí quan trọng trong quá trình phát triển thanh toán số. Trả lời câu hỏi về cân bằng giữa thuận tiện, bảo mật và quyền riêng tư, ông Phạm Anh Tuấn cho rằng đây là một trong những bài toán đánh đổi điển hình của kỷ nguyên số.

Khi các ngân hàng nâng cao hàng rào bảo vệ bằng sinh trắc học, mức độ phức tạp trong quản trị dữ liệu cũng tăng lên tương ứng. Quan điểm của Ngân hàng Nhà nước là dữ liệu sinh trắc học phải được coi là dữ liệu cá nhân đặc biệt nhạy cảm và việc bảo vệ phải được đặt ở mức độ an ninh cao nhất. “Chúng tôi tiếp cận theo nguyên tắc: Phòng ngừa trước, phát hiện sớm, phản ứng nhanh”, ông Tuấn nói.

Một trong những yêu cầu quan trọng là các tổ chức tín dụng không lưu trữ dữ liệu sinh trắc học gốc của khách hàng dưới dạng hình ảnh hay vân tay thô, mà phải mã hóa thành các chuỗi ký tự theo tiêu chuẩn quốc tế. Cùng với đó, Ngân hàng Nhà nước đang phối hợp với Bộ Công an trong triển khai Đề án 06, từng bước kết nối trực tiếp hệ thống của các ngân hàng với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Theo cơ chế này, việc đối chiếu thông tin được thực hiện trực tiếp qua hệ thống của Bộ Công an; ngân hàng chỉ nhận kết quả “trùng khớp” hoặc “không trùng khớp”, thay vì phải tự thu thập và lưu trữ một kho dữ liệu lớn. Giải pháp này vừa góp phần nâng cao khả năng xác thực khách hàng, vừa giảm nguy cơ dữ liệu nhạy cảm bị thu thập, lưu trữ không cần thiết.

Xác thực sinh trắc học đang phát huy hiệu quả trong kiểm soát tài khoản gian lận.

Thêm lớp cảnh báo, thêm thời gian để khách hàng dừng lại

Nếu sinh trắc học tập trung vào xác thực danh tính, yêu cầu đặt ra tiếp theo là phải nhận diện được những dấu hiệu bất thường trong quá trình giao dịch. Đây là khoảng trống được bổ sung bằng các công cụ cảnh báo và kiểm soát giao dịch.

Bên cạnh xác thực sinh trắc học, Ngân hàng Nhà nước đã triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO) để cảnh báo các trường hợp nghi ngờ lừa đảo, gian lận. Hệ thống đã cung cấp thông tin cho 21 tổ chức cung ứng dịch vụ, góp phần ngăn chặn lừa đảo, gian lận với số tiền trên 6.300 tỷ đồng. Theo đại diện Ngân hàng Nhà nước, kết quả này tạo thêm một công cụ bảo vệ người tiêu dùng, mở rộng quá trình bảo vệ khách hàng từ khâu xác minh danh tính sang nhận diện nguy cơ trong khi thực hiện giao dịch.

Một biện pháp khác đang được triển khai là cơ chế cho khách hàng chủ động đăng ký hạn mức và thời gian trì hoãn giao dịch. Theo ông Tuấn, dự kiến từ ngày 1/3/2027, tổ chức cung ứng dịch vụ sẽ phải cung cấp chức năng này đối với giao dịch đến tài khoản mà khách hàng giao dịch lần đầu trong vòng một năm liền kề.

Với thời gian trì hoãn tối thiểu 24 giờ, khách hàng có thêm khoảng thời gian để kiểm tra lại thông tin trước khi giao dịch được thực hiện. Cơ chế này hướng tới những tình huống người dùng bị thao túng tâm lý, thúc ép chuyển tiền hoặc chưa kịp xác minh yêu cầu thanh toán. “Khi đó với thời gian 24 tiếng, người dùng có đủ thời gian để ngắt cái chuỗi tâm lý bị thao túng”, ông Tuấn giải thích.

Trong khoảng thời gian này, khách hàng có thể liên hệ người thân, kiểm tra qua ngân hàng hoặc tổ chức trung gian thanh toán và quyết định dừng giao dịch trong thời gian đã đăng ký. Tuy nhiên, bên cạnh các lớp bảo vệ từ hệ thống, người sử dụng vẫn là một mắt xích quan trọng trong bảo đảm an toàn thanh toán số. Theo ông Tuấn, nhiều người tiêu dùng đã quan tâm đến an toàn thông tin, nhưng vẫn còn trường hợp vì lợi ích cá nhân mà cung cấp dữ liệu cho đối tượng gian lận, tạo điều kiện để các đối tượng khai thác tài khoản và giả mạo sinh trắc học.

“Chúng tôi vẫn mong muốn các cơ quan báo chí tiếp tục cùng ngành Ngân hàng truyền thông rộng rãi hơn nữa đến người tiêu dùng về ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình”, ông Tuấn nói.

Ngân hàng Nhà nước cũng thường xuyên chỉ đạo các tổ chức tín dụng tăng cường tuyên truyền, phổ biến các hình thức gian lận, lừa đảo để người dân hiểu rõ quyền lợi và chủ động bảo vệ mình. Khách hàng được khuyến cáo không chia sẻ thông tin cá nhân, không cài đặt các ứng dụng không rõ nguồn gốc có yêu cầu quyền truy cập camera, micro.

Trong khi đó, thanh toán số tiếp tục tăng nhanh. Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, trong 8 tháng đầu năm 2026, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 34,56% về số lượng và 13,26% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Qua kênh Internet, giao dịch tăng 46,57% về số lượng và 21,77% về giá trị; qua điện thoại di động tăng 35,33% về số lượng và 2,39% về giá trị; qua QR code tăng 6,66% về số lượng và 25,85% về giá trị.

Cùng với bảo đảm an toàn, Ngân hàng Nhà nước cũng đặt mục tiêu mở rộng hệ sinh thái thanh toán số đến vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo trong Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030. Các điểm thanh toán bằng mã QR, điện thoại di động, tiền di động được định hướng mở rộng tại chợ dân sinh và những khu vực còn hạn chế về hạ tầng tài chính.

Việc mở rộng mạng lưới đi cùng yêu cầu thẩm định, giám sát và phát hiện sớm những điểm chấp nhận thanh toán có dấu hiệu bất thường hoặc nguy cơ bị lợi dụng cho các hoạt động gian lận. Theo ông Tuấn, khi người dân ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa và hải đảo hình thành được thói quen thanh toán số, đây sẽ là bước đệm để tiếp cận những dịch vụ tài chính cao hơn như tiết kiệm, tín dụng, qua đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu tài chính toàn diện quốc gia.