Tháo gỡ để phát triển xe buýt nhỏ lưu động tại TP Hồ Chí Minh

Tại các khu dân cư phân tán, khu đô thị mới, nhiều tuyến đường có mặt cắt ngang nhỏ và kết nối chặng đầu - chặng cuối với tuyến đường sắt đô thị, tuyến buýt trục chưa linh động, thuận lợi. Để giải quyết vấn đề này, mô hình vận tải theo nhu cầu (DRT) được đánh giá là giải pháp bổ trợ phù hợp, có khả năng nâng cao tính linh hoạt, tăng khả năng tiếp cận và thu hút người dân sử dụng vận tải hành khách công cộng.

Mạng lưới xe buýt cố định hiện nay mặc dù đã bao phủ phần lớn hệ thống hạ tầng giao thông đô thị, song khả năng tiếp cận thực tế của người dân vẫn còn hạn chế, đặc biệt tại các khu vực có đường hẹp, khu dân cư mới hoặc vùng nằm xa điểm dừng xe buýt. Mặt khác quy định về hoạt động xe buýt chưa linh động khi hoạt động của xe buýt có xác định điểm đầu, điểm cuối, các điểm dừng xe để đón, trả khách với lịch trình, hành trình xác định.

Thực tế cho thấy cự ly đi bộ lớn, trên 400-500m trong điều kiện thời tiết nắng nóng, mưa nhiều là những yếu tố làm giảm đáng kể nhu cầu sử dụng vận tải hành khách công cộng. Vì vậy cần có mô hình dịch vụ bổ trợ, linh động, giúp rút ngắn cự ly tiếp cận, tăng khả năng tiếp cận, tăng tính thuận tiện để thu hút người dân sử dụng vận tải hành khách công cộng.

Trước đó, để thực hiện việc nghiên cứu các mô hình vận tải mới, từ tháng 8/2025, Sở Xây dựng đã phối hợp với đơn vị tư vấn nghiên cứu mô hình DRT trong khuôn khổ Chương trình hỗ trợ TP Hồ Chí Minh do Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản tài trợ. Quá trình nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá nhu cầu đi lại, khả năng kết nối giao thông công cộng, tính khả thi kỹ thuật - kinh tế và đề xuất phương án tổ chức thí điểm.

Qua nghiên cứu, các bên đã thống nhất rằng DRT là loại hình hoạt động vận tải mới, được xem như xe buýt vận hành linh hoạt theo nhu cầu đi lại thực tế của hành khách trong một hành lang hoặc vùng dịch vụ đã được xác định và đăng ký trước với cơ quan quản lý Nhà nước. Khác với taxi hoặc xe hợp đồng, DRT vẫn là dịch vụ vận tải hành khách công cộng, có điểm đầu - điểm cuối, có danh sách điểm đón trả được đăng ký, công bố công khai và chịu sự quản lý của cơ quan chức năng. Tuy nhiên, lộ trình, vị trí điểm đón và lịch trình được điều chỉnh linh hoạt nhằm tối ưu hóa cung - cầu và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ. Hiện giải pháp DRT đã được lãnh đạo thành phố đồng thuận về mặt chủ trương.

Xe buýt điện cỡ trung được đưa vào hoạt động gần đây.

Đại diện Sở Xây dựng cho rằng việc triển khai mô hình DRT sẽ bổ trợ cho mạng lưới vận tải hành khách công cộng hiện hữu, đặc biệt là tuyến buýt trục, các tuyến đường sắt đô thị; góp phần tăng sản lượng hành khách cho tuyến đường sắt đô thị, thúc đẩy chuyển dịch từ phương tiện cá nhân sang vận tải hành khách công cộng. Loại hình phương tiện này cũng sẽ giúp rút ngắn cự ly đi bộ của hành khách so với xe buýt truyền thống, hành khách chủ động về mặt thời gian. Đồng thời với mức giá thấp hơn taxi và xe công nghệ, mở rộng khả năng cung ứng dịch vụ đến các khu vực hiện chưa được mạng lưới xe buýt cố định bao phủ hiệu quả, đóng góp vào mục tiêu chung của thành phố về giảm ùn tắc giao thông, tai nạn giao thông và chuyển đổi giao thông “xanh”.

Phương án được Sở Xây dựng đưa ra là DRT được tổ chức linh hoạt theo khung giờ, trong đó giờ cao điểm vận hành theo tuyến và điểm dừng cố định tương tự xe buýt truyền thống nhằm đảm bảo năng lực lưu thông. Giờ thấp điểm sẽ vận hành theo nhu cầu, phương tiện chỉ dừng đón - trả khách tại các điểm có yêu cầu của hành khách trong danh sách điểm đã đăng ký thông qua hệ thống ứng dụng công nghệ. Việc xác định khung giờ cao điểm - thấp điểm sẽ được theo dõi, đánh giá và điều chỉnh trong quá trình vận hành thí điểm. Thời gian thí điểm được đề nghị kéo dài không quá 3 năm với quy mô nhỏ tại một số khu vực có nhu cầu đi lại cao nhưng dịch vụ vận tải hành khách công cộng còn hạn chế, có khả năng kết nối tốt với tuyến Metro số 1 như ga Suối Tiên và một số khu vực trung tâm thành phố.

Sau năm đầu triển khai, sẽ tiến hành đánh giá kết quả thực hiện để xem xét hiệu quả khai thác, khả năng đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân, mức độ kết nối với hệ thống vận tải công cộng hiện hữu. Từ đó làm cơ sở nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế vận hành và định hướng mở rộng mô hình DRT. Để khuyến khích người dân sử dụng loại phương tiện này, Sở Xây dựng đề xuất áp dụng mức giá vé tương đương xe buýt hiện tại và hỗ trợ kinh phí cho giai đoạn thí điểm. Về phương tiện, đơn vị tham gia sử dụng các phương tiện xe buýt hiện có, sức chứa nhỏ phù hợp điều kiện hạ tầng và mục tiêu thí điểm, không làm phát sinh áp lực tài chính lớn cho đơn vị vận hành.

TP Hồ Chí Minh cần phát triển cả các tuyến buýt nhanh đã được quy hoạch.

Vướng mắc đối với việc phát triển DRT hiện nay là Luật Đường bộ năm 2024 chưa quy định cụ thể DRT như một loại hình vận tải độc lập. Do đó, Sở Xây dựng đã đề nghị UBND thành phố xem xét, kiến nghị Chính phủ chấp thuận chủ trương cho phép thành phố được tổ chức thí điểm mô hình DRT tại một số khu vực phù hợp.

Thực tế cho thấy, cách đây hơn 20 năm, dù không được hỗ trợ vay vốn, lãi suất để đầu tư phương tiện như loại xe buýt lớn, nhưng khi đó tại thành phố đã có đến 527 xe buýt nhỏ loại 12 chỗ tham gia hoạt động gom khách từ các tuyến đường nhỏ, khu dân cư tập trung ra đường lớn. Về hiệu quả, số đầu xe buýt nhỏ trên tham gia hoạt động tại 20 tuyến cố định, đóng góp 5% sản lượng hành khách của hệ thống xe buýt nhưng tiền trợ giá cho loại xe buýt 12 chỗ chỉ ở mức 4%. Tuy nhiên, chỉ hoạt động được vài năm, quy định về vận tải hành khách công cộng đã loại xe buýt nhỏ ra khỏi hệ thống do yêu cầu xe tham gia vận tải hành khách công cộng phải là loại từ 17 chỗ trở lên. Khi đó TP Hồ Chí Minh đã phải đề xuất để Bộ GTVT(cũ) đồng ý cho số xe buýt nhỏ trên được hoạt động đến khi hết niên hạn.

Cách đây vài năm, PGS.TS Phạm Xuân Mai cùng nhóm nghiên cứu của Hội Liên hiệp Khoa học kỹ thuật thành phố đã đề xuất phát triển loại xe buýt nhỏ trên địa bàn. Trong quá trình khảo sát, xây dựng đề án đưa xe buýt nhỏ vào hoạt động, nhóm nghiên cứu đã xác định có 85% dân số của thành phố đang sinh sống trong các khu vực dân cư có đường nhỏ 3m - 6m, tiếp cận với xe buýt rất khó khăn. Đồng thời có 86% người dân được khảo sát mong muốn khoảng cách từ chỗ ở đến trạm xe buýt, hệ thống xe buýt chỉ là 200m.

Để đáp ứng nhu cầu trên của người dân, PGS.TS Phạm Xuân Mai cho rằng cần đưa loại xe buýt 12 chỗ vào hoạt động. Loại xe này ít chiếm diện tích mặt đường, khi chạy trong các đường nhỏ sẽ chạy một chiều theo lộ trình nhất định và chỉ làm nhiệm vụ gom khách, trung chuyển khách từ các đường nhỏ ra các trạm xe buýt trên đường lớn. Như vậy sự cần thiết của xe buýt nhỏ đối với TP Hồ Chí Minh đã được cả thực tiễn và kết quả khảo sát, nghiên cứu chứng minh, vấn đề còn lại phụ thuộc vào cách triển khai của thành phố để loại phương tiện này hình thành và phát triển ổn định.