Tháo gỡ điểm nghẽn trong chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ lúa gạo ở Cà Mau

Thúc đẩy liên kết, nâng tầm chuỗi giá trị lúa gạo

Theo báo cáo tại Hội thảo kết nối sản xuất, tiêu thụ ngành hàng lúa gạo do UBND tỉnh Cà Mau tổ chức mới đây, toàn tỉnh hiện có diện tích canh tác lúa hàng năm trên 185.000 ha, diện tích gieo trồng hơn 311.000 ha.; tổng sản lượng bình quân đạt trên 1,8 triệu tấn/năm.

Ảnh hinh họa.

Đến năm 2025, toàn tỉnh có 27 doanh nghiệp liên kết với 50 hợp tác xã, tổ hợp tác trong sản xuất và tiêu thụ lúa gạo, với diện tích hơn 53.000 ha và sản lượng tiêu thụ đạt hơn 320.000 tấn. Mô hình liên kết này đã giúp người dân ổn định đầu ra, giảm chi phí sản xuất và nâng cao giá trị sản phẩm. Giá trị lúa tăng thêm khoảng 200 đồng/kg đối với lúa an toàn và từ 500-1.000 đồng/kg đối với lúa hữu cơ.

Nhiều mô hình sản xuất đã mạnh dạn ứng dụng khoa học công nghệ như máy sạ hàng, thiết bị bay drone, quy trình tưới ngập khô xen kẽ. Những tiến bộ này góp phần giảm lượng giống gieo sạ, giảm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân.

Việc triển khai Đề án 1 triệu hec-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long cũng mang lại kết quả tích cực. Nhờ áp dụng máy sạ hàng và drone, lượng giống gieo sạ giảm 20-40%, phân đạm giảm khoảng 20%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2-4 lần. Quy trình tưới ướt khô xen kẽ được áp dụng thành công từ 1-2 lần/vụ.

Những thay đổi này giúp chi phí sản xuất giảm 2-3,5 triệu đồng/ha, năng suất lúa tăng 0,3-0,5 tấn/ha và lợi nhuận cao hơn 2-8 triệu đồng/ha so với phương thức canh tác truyền thống.

Người dân từng bước thay đổi thói quen canh tác, chấp nhận giảm lượng giống gieo sạ, từ đó giảm chi phí đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới. Đặc biệt, việc giảm phát thải khí nhà kính và tối ưu chi phí sản xuất đã góp phần nâng cao lợi nhuận, ngay cả trong bối cảnh giá lúa có thời điểm sụt giảm.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử những năm qua, tỉnh đã nỗ lực nâng cao chất lượng, giá trị và thương hiệu hạt gạo, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, ngành lúa gạo cần tiếp tục được tổ chức lại theo hướng liên kết chặt chẽ hơn giữa các chủ thể.

Tháo gỡ ‘điểm nghẽn’ trong chuỗi liên kết

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Trần Minh Hải - Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn - cho rằng, muốn liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo bền vững thì phải nâng cao vai trò của hợp tác xã, bởi đây là cầu nối quan trọng giữa nông dân và doanh nghiệp. Hợp tác xã mạnh, thì vùng nguyên liệu mới ổn định, doanh nghiệp mới yên tâm đầu tư lâu dài.

Theo TS. Hải, địa phương cần chú trọng hỗ trợ hạ tầng sản xuất, đào tạo năng lực quản trị cho hợp tác xã và xây dựng niềm tin giữa các bên tham gia liên kết. Khi lợi ích được chia sẻ hài hòa, chuỗi giá trị mới phát triển hiệu quả và bền vững.

Bên cạnh đó, ông cũng chỉ ra nhiều khó khăn, vướng mắc hiện nay. Năng lực hợp tác xã còn hạn chế, phần lớn quy mô nhỏ, nguồn lực yếu, khó đáp ứng yêu cầu đối ứng vốn khi tham gia các dự án liên kết. Trong khi đó, cơ chế hỗ trợ hiện nay yêu cầu hợp tác xã phải đối ứng tới 60% tổng dự án, tạo áp lực lớn.

Một điểm nghẽn quan trọng khác là thiếu văn bản hướng dẫn sử dụng nguồn vốn. Đồng thời, tình trạng “bẻ kèo” trong liên kết sản xuất vẫn diễn ra, do tâm lý muốn bán nhanh, chạy theo giá thị trường của một bộ phận nông dân. Điều này khiến doanh nghiệp e ngại ký hợp đồng dài hạn từ 3-5 năm.

Ngoài ra, việc phân cấp cho cấp xã trong phê duyệt dự án liên kết cũng đặt ra thách thức về năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ cơ sở.

Từ thực tiễn này, TS. Hải đề xuất cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế, chính sách; tận dụng khung chính sách mới giai đoạn 2026-2030 để tháo gỡ điểm nghẽn về vốn; quy hoạch chuỗi liên kết theo lợi thế vùng; xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật; nâng cao năng lực hợp tác xã; giải quyết bài toán “bẻ kèo” và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Ở góc độ khoa học - công nghệ, ông Huỳnh Hùng Dũng - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Cà Mau - cho biết, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, ngành lúa gạo Việt Nam phải chuyển đổi theo hướng nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững. Các thị trường nhập khẩu ngày càng yêu cầu khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, yếu tố môi trường và tính minh bạch trong chuỗi giá trị. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để tái cấu trúc ngành lúa gạo.

Hiện Sở Khoa học và Công nghệ đang triển khai dự án khảo nghiệm giống lúa mới CAMAU3 với tổng kinh phí 3,89 tỷ đồng từ ngân sách và xã hội hóa. Dự án tập trung khảo nghiệm DUS, VCU cho giống lúa chịu mặn, hoàn thiện hồ sơ công nhận và bảo hộ quyền sở hữu giống.

Song song đó, tỉnh cũng chú trọng phát triển tài sản trí tuệ cho sản phẩm lúa gạo. Hiện đã có 1 chỉ dẫn địa lý “Gạo một bụi đỏ Hồng Dân” và 2 nhãn hiệu chứng nhận “Lúa sạch Thới Bình”, “Lúa sinh thái Cà Mau”. Sáu doanh nghiệp, hợp tác xã đã được hỗ trợ sử dụng các nhãn hiệu này để nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh.