Thảo luận về dự thảo Luật Phát triển đô thị: Trao quyền mạnh nhưng kiểm soát chặt

“Mở không gian lớn” cho các đô thị

Phát biểu thảo luận tại hội trường, các ý kiến đại biểu (ĐB) thống nhất cao với việc thiết kế khung pháp lý linh hoạt, nhưng nhấn mạnh yêu cầu đảm bảo tính thống nhất và kiểm soát quyền lực chặt chẽ. Ủng hộ chủ trương phân quyền mạnh mẽ để tạo động lực phát triển, ĐB Trịnh Xuân An (Đồng Nai) chỉ rõ, dự thảo luật trao hơn 150 thẩm quyền cho HĐND thành phố, tạo "không gian rất lớn" để quyết định chính sách địa phương. Nhằm đảm bảo việc thực thi quyền lực hiệu quả, ĐB đề nghị làm rõ 3 mức độ kiểm soát gắn với vai trò của HĐND: kiểm soát trước khi quyết định; kiểm soát trong quá trình thực hiện; hậu kiểm, đánh giá và xử lý trách nhiệm sau thực hiện.

Thủ tướng Lê Minh Hưng và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cùng các đại biểu đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM tại phiên thảo luận về dự án Luật Phát triển đô thị, sáng 11-8. Ảnh: QUANG PHÚC

Quan tâm đến mô hình Trung tâm Tài chính (IFC) tại TPHCM và Đà Nẵng, ĐB Trịnh Ngọc Phương (Tây Ninh) góp ý, IFC cần được phát triển thành một hệ sinh thái tài chính đủ khả năng kết nối nguồn vốn quốc tế với các nhu cầu vốn trung và dài hạn của các dự án trong nước. Cơ chế cho IFC tại TPHCM và Đà Nẵng không nhất thiết phải giống nhau, do TPHCM có quy mô kinh tế, thị trường tài chính và hệ sinh thái khởi nghiệp rất lớn.

ĐB Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng) phân tích, bản thân mô hình IFC đã là một "ngưỡng sàng lọc rất khắt khe"; chỉ những địa phương có đủ tiềm năng, lợi thế mới có thể hình thành và vận hành được. Vì vậy, không cần thiết quy định thêm điều kiện phải "xin chủ trương của cấp có thẩm quyền" thì mới được áp dụng luật.

Tại phiên thảo luận, đại diện các địa phương đề nghị mở rộng phạm vi áp dụng luật cho một số thành phố trực thuộc Trung ương chưa được công nhận là đô thị đặc biệt (như Hải Phòng, Đà Nẵng, Đồng Nai, Bắc Ninh…) nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, ĐB Trần Thị Vân (Bắc Ninh) bày tỏ sự e ngại đối với việc quy định cơ chế đặc thù cho đích danh từng tỉnh thành.

ĐB đề xuất, không nên ghi tên riêng địa phương vào luật mà nên xác định các "mô hình đô thị đặc thù" để bất kỳ địa phương nào đáp ứng đủ tiêu chí đều có thể áp dụng. Cách làm này giúp thể chế hóa các nghị quyết của Bộ Chính trị một cách bài bản, vừa giải quyết yêu cầu cụ thể của địa phương, vừa giữ được tính thống nhất, công bằng và ổn định của hệ thống pháp luật.

Theo ĐB Trần Anh Tuấn (TPHCM), địa bàn thành phố có nhiều doanh nghiệp nhà nước (DNNN), đề nghị trao thẩm quyền cho UBND TPHCM quyết định việc đầu tư bổ sung vốn điều lệ cho DNNN ở mọi lĩnh vực, thay vì phải báo cáo Thủ tướng như quy định hiện hành. ĐB cũng kiến nghị phân quyền cho địa phương (đặc biệt là TPHCM) được chủ động sắp xếp, tái cơ cấu các doanh nghiệp thuộc sở hữu của thành phố mà không nằm trong bộ tiêu chí do Thủ tướng quy định. Điều này sẽ giúp tinh thần phân cấp của luật mang tính triệt để và mạnh mẽ hơn, phù hợp với thực tiễn phát triển tại địa bàn.

Cùng mối quan tâm, ĐB Nguyễn Thế Duy (TPHCM) nêu nhiều kiến nghị nhằm khơi thông nguồn lực tại các doanh nghiệp do Nhà nước nắm quyền chi phối. ĐB này cho rằng cơ chế trong dự thảo chủ yếu dành cho DNNN nắm giữ 100% vốn điều lệ và đây là một "khoảng trống”. Đề nghị bổ sung cơ chế tương ứng cho nhóm DNNN nắm giữ từ trên 50% đến dưới 100% vốn điều lệ, bởi đây là những đơn vị đang quản lý nguồn lực rất lớn về đất đai, hạ tầng, năng lượng và logistics.

Việc "cởi trói" sẽ giúp các doanh nghiệp do Nhà nước chi phối đủ sức dẫn dắt, huy động nguồn lực xã hội và trở thành công cụ phát triển mạnh mẽ cho TPHCM, đúng theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước.

Thực hiện cơ chế “khóa” để kiểm soát

Giải trình ý kiến các ĐB về dự án Luật Phát triển đô thị, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, luật được xây dựng với mục đích thiết lập hành lang pháp lý ổn định, đột phá, tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nguồn lực để thúc đẩy các động lực phát triển, đặc biệt là TPHCM.

Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang cùng các đại biểu dự phiên thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển đô thị, sáng 11-8. ẢNH: QUANG PHÚC

Bộ trưởng Bộ Tư pháp cũng nhấn mạnh định hướng chuyển từ tư duy quản lý chặt sang kiến tạo phát triển, thực hiện phân quyền triệt để theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Về phạm vi, dự thảo luật quy định cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển thành phố là đơn vị loại đặc biệt, thành phố khác và các khu kinh tế đặc biệt. Một số ý kiến ĐB đề nghị quy định theo hướng thành phố chưa là đô thị đặc biệt thì được áp dụng cơ chế chính sách vượt trội quy định cho đô thị đặc biệt mà không cần giao Chính phủ quy định.

Theo người đứng đầu Bộ Tư pháp, việc giao Chính phủ quyết định thay vì tự động áp dụng cơ chế đặc thù cho các thành phố chưa là đô thị đặc biệt nhằm bảo đảm sự thận trọng và có kiểm soát. Việc này giúp cân đối chính sách với năng lực thực thi, bởi các cơ chế đột phá đòi hỏi trình độ quản trị và nguồn lực tài chính rất cao - những điều kiện về cơ bản chỉ đáp ứng đủ ở các đô thị đặc biệt.

“Quy định này giúp kiểm soát tình trạng các địa phương chạy đua ưu đãi dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh, phân tán nguồn lực quốc gia và làm xói mòn tính ưu việt của các cơ chế đặc thù”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng lưu ý. Tuy nhiên, Bộ trưởng cũng cho biết sẽ tiếp thu góp ý của các ĐB để hoàn thiện các nguyên tắc và giới hạn làm cơ sở cho Chính phủ quyết định.

Về cơ chế kiểm soát quyền lực, Bộ trưởng khẳng định, các cơ chế được hoàn thiện theo hướng “có van, có khóa" để kiểm soát đa tầng, từ tiền kiểm (đánh giá tác động) đến hậu kiểm (trách nhiệm giải trình cá nhân và người đứng đầu). Với “khóa quyền lực” trong xây dựng thể chế, dù dự thảo quy định đô thị đặc biệt như TPHCM được ban hành văn bản quy định khác quy định của Trung ương, song vẫn phải tuân thủ quy trình chặt chẽ về đánh giá tác động, tham vấn ý kiến các bộ, ngành; báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày ban hành.

Bên cạnh đó, Thủ tướng có quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản của thành phố nếu trái pháp luật hay xâm phạm lợi ích quốc gia. Trong cơ chế thí điểm, dự thảo luật thiết kế “khóa” về thời gian, tối đa là 5 năm và gia hạn không quá 5 năm. UBND thành phố phải tạm dừng ngay chính sách nếu việc thí điểm gây ra tác động tiêu cực. Dự thảo luật cũng đã thiết lập hệ thống giám sát từ xa và định kỳ của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội cùng với cơ chế phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam.