Thể chế mở đường, nguồn lực tập trung sẽ tạo nhân lực chất lượng

Đào tạo nhân lực gắn với việc làm. Ảnh: TTXVN

Chuyển dịch chiến lược trong đào tạo đại học

Năm học 2026 – 2027, Việt Nam đứng trước ngưỡng cửa lịch sử của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế, từ dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang phát triển dựa trên tri thức, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao - đặc biệt trong các ngành công nghệ chiến lược như: Trí tuệ nhân tạo (AI), Công nghệ Bán dẫn, Dữ liệu lớn (Big Data) và Công nghệ sinh học (Biotech) - là động lực trung tâm, là "bệ phóng" đưa đất nước bứt phá vào kỷ nguyên mới.

Trước yêu cầu cấp bách, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam không thể tiếp tục vận hành theo phương thức truyền thống. Cuộc cách mạng tái cơ cấu ngành nghề, chuyển đổi mô hình quản trị, mở rộng tự chủ thực chất và thắt chặt liên kết "3 Nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp) đang diễn ra sâu sắc hơn bao giờ hết. Giáo dục đại học chính là nơi rèn đúc nên những "vũ khí chiến lược" về con người để Việt Nam khẳng định vị thế trên bản đồ công nghệ toàn cầu.

Thực hiện định hướng chiến lược của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), cơ cấu đào tạo đại học trên toàn quốc đang được tái định hình một cách căn cơ và sâu sắc. Trọng tâm đào tạo chuyển dịch mạnh mẽ sang các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và các công nghệ chiến lược, bên cạnh việc tiếp tục duy trì chất lượng các ngành trụ cột truyền thống như Y dược, Đào tạo giáo viên, Luật và An ninh quốc phòng.

Tác động quan trọng nhất đến bước chuyển dịch này chính là Nghị quyết số 179/NQ-CP ban hành ngày 20/5/2026 của Chính phủ. Với chính sách học bổng vượt trội, hỗ trợ chi phí học tập và cam kết đầu ra hợp lý từ các quỹ phát triển nhân lực quốc gia, học sinh phổ thông và gia đình đã có sự thay đổi căn bản trong tư duy chọn ngành, chọn nghề.

GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội đưa ra những số liệu hết sức lạc quan về kỳ tuyển sinh đại học năm 2026, minh chứng cho bước chuyển biến lịch sử của nền giáo dục. Tổng số tân sinh viên dự kiến nhập học trên toàn quốc trong năm 2026, phản ánh quy mô tuyển sinh ổn định nhưng chất lượng đầu vào được nâng cao rõ rệt; 33,6% sinh viên chọn STEM.

Tỷ lệ tân sinh viên lựa chọn các ngành thuộc khối STEM (Khoa học, Kỹ thuật, Công nghệ và Toán học) đạt 33,6% - mức cao kỷ lục từ trước đến nay trong lịch sử giáo dục đại học Việt Nam; Mục tiêu 50.000 kỹ sư Bán dẫn và 10.000 chuyên gia AI: Mục tiêu đào tạo chuẩn hóa đến năm 2030 nhằm phục vụ trực tiếp cho Nghị quyết 57-NQ/TW, đưa Việt Nam trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị bán dẫn và AI toàn cầu...

Số lượng các trường đại học đồng loạt sử dụng kết quả Kỳ thi đánh giá tư duy (TSA) chuẩn quốc tế do Đại học Bách khoa Hà Nội chủ trì để xét tuyển, tạo nên một chuẩn mực đánh giá năng lực thống nhất và hiện đại.

Đổi mới phương thức đánh giá năng lực theo chuẩn quốc tế

Để chuyển hóa nguồn tuyển xuất sắc thành đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học trình độ cao, các đại học hàng đầu Việt Nam đang chủ động tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Đại học Bách khoa Hà Nội là điển hình tiên phong trong việc chuyển dịch mô hình: Từ đào tạo cử nhân truyền thống sang đào tạo liên ngành, đào tạo tài năng, phát triển bậc sau đại học gắn liền với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nhà trường đã triển khai thành công Kỳ thi đánh giá tư duy (TSA) hiện đại trên máy tính với quy mô 3 đợt thi cho 60.000 lượt thí sinh/năm. Cấu trúc đề thi tiệm cận hoàn toàn với các kỳ thi chuẩn hóa hàng đầu thế giới như SAT, ACT (Mỹ), tập trung đánh giá toàn diện 3 năng lực cốt lõi của người học: Tư duy Toán học: Đánh giá khả năng suy luận, mô hình hóa và giải quyết vấn đề toán học; Tư duy Đọc hiểu: Đánh giá khả năng phân tích, tổng hợp và khai thác thông tin từ các văn bản khoa học, kỹ thuật, xã hội; Tư duy Khoa học và Giải quyết vấn đề: Đánh giá năng lực tư duy logic, thực nghiệm và đưa ra giải pháp cho các tình huống thực tế. Đặc biệt, mô hình đào tạo đại học đã được làm mới tận gốc dựa trên sự gắn kết chặt chẽ "3 Nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp).

Sinh viên Trường Đại học Bách Khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh thực hành ứng dụng công nghệ cao. (Ảnh: Mỹ Phương/TTXVN)

Doanh nghiệp không còn đứng ngoài chờ đón sinh viên tốt nghiệp như trước, trực tiếp tham gia vào toàn bộ chuỗi giá trị đào tạo. Doanh nghiệp tham gia xây dựng chuẩn đầu ra như cùng nhà trường thiết kế khung chương trình, đảm bảo kiến thức sát với thực tế sản xuất. Doanh nghiệp đưa các bài toán công nghệ thực tế vào giảng đường, cùng với đó là tài trợ, đầu tư các phòng thí nghiệm dùng chung hiện đại. Các tập đoàn công nghệ lớn cấp học bổng tài năng, cử chuyên gia đồng hướng dẫn đồ án tốt nghiệp và tiếp nhận sinh viên thực tập từ năm thứ 3.

Bên cạnh khối ngành công nghệ chiến lược, đào tạo lực lượng y tế chất lượng cao giữ vai trò then chốt đối với sức khỏe nhân dân và an sinh xã hội.  

GS.TS Trần Diệp Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược TP  Hồ Chí Minh thẳng thắn nêu lên những thành tựu quốc tế cùng các thách thức mang tính thời đại của ngành Y. Về thành tựu quốc tế, ngày 24/8/2026, Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh vinh dự nhận giải thưởng xuất sắc về tính sáng tạo và truyền cảm hứng cho chương trình đổi mới đào tạo bác sĩ y khoa do Hội Giáo dục Y khoa Châu Âu (AMEE) trao tặng. Đây là "quả ngọt" xứng đáng sau 16 năm kiên trì đổi mới xuyên nhiệm kỳ (kể từ năm 2010), khẳng định vị thế quốc tế của giáo dục y khoa Việt Nam. Về nhiệm vụ quốc gia, Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh  đang phối hợp chặt chẽ với Hội đồng Y khoa Quốc gia chuẩn bị cho Kỳ thi quốc gia đánh giá năng lực để cấp chứng chỉ hành nghề y khoa. Dự kiến vào năm 2027, kỳ thi chuẩn hóa đầu tiên sẽ chính thức vận hành áp dụng cho 4 ngành bác sĩ.  

GS. TS Trần Diệp Tuấn kiến nghị Chính phủ sớm đầu tư ngân sách bài bản, dài hạn cho Hội đồng Y khoa Quốc gia để hoàn thiện ngân hàng đề thi và hạ tầng công nghệ, không thể dựa mãi vào tinh thần "thiện nguyện" và nguồn lực tự túc của các trường đại học.

Tạo sự tự chủ thực chất

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu các cơ sở giáo dục đào tạo tiếp tục rà soát, sắp xếp theo lộ trình, gắn với tăng cường tự chủ thực chất và mối liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Việc sắp xếp không lấy giảm đầu mối, số lượng làm thành tích, mà mục tiêu quan trọng nhất là nâng cao chất lượng đào tạo, tập trung nguồn lực phát triển một số cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, tinh hoa và các cơ sở đào tạo có chất lượng tầm khu vực, quốc tế.

Chính phủ đã ban hành Nghị định mới về tự chủ giáo dục đại học, trao quyền tự chủ tối đa, toàn diện và thực chất cho các trường từ bộ máy, nhân sự đến tài chính và chuyên môn. Ngân sách nhà nước sẽ không còn phân bổ cào bằng như trước, mà tập trung đầu tư trọng điểm vào những trường có năng lực quản trị ưu việt, có các công trình nghiên cứu chuyển giao công nghệ thành công và đào tạo các ngành công nghệ mũi nhọn.

Các đại học lớn đã kiến nghị các chính sách mang tính đột phá tới Chính phủ. Theo đó, chuyển đổi cơ chế đầu tư công: Chuyển dần từ cơ chế cấp kinh phí cào bằng theo số lượng sinh viên sang cơ chế đặt hàng đào tạo theo năng lực, sản phẩm đầu ra và các công nghệ thương mại hóa có giá trị cao. Chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp: Ban hành quy định miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các tập đoàn, doanh nghiệp tài trợ trang thiết bị, đầu tư phòng thí nghiệm, cấp học bổng và đặt hàng nghiên cứu khoa học tại các đại học. Chương trình quốc gia phát triển nhân tài công nghệ: Xây dựng quỹ học bổng cạnh tranh quốc tế, đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung cấp quốc gia, đồng thời ban hành cơ chế đãi ngộ đặc biệt (về lương, môi trường làm việc, nhà ở) để thu hút các chuyên gia, giáo sư giỏi trong và ngoài nước (cho phép tuyển sinh cả nguồn tuyển quốc tế).

Bên cạnh việc đầu tư hạ tầng phần cứng (trường lớp, máy móc), Nhà nước cần dành nguồn lực tài chính thỏa đáng để đầu tư vào nâng cao năng lực nghiên cứu, bồi dưỡng, tái đào tạo đội ngũ giảng viên và các nhà khoa học đầu ngành.

GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội nhấn mạnh: “Đổi mới đào tạo nguồn nhân lực công nghệ chiến lược và nâng tầm đại học tinh hoa là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự cam kết bền bỉ của Nhà nước, Địa phương, Nhà trường và Doanh nghiệp. Với thể chế mở đường và nguồn lực tập trung, giáo dục đại học Việt Nam quyết tâm trở thành động lực chính đưa đất nước bứt phá trong kỷ nguyên mới”. 

Năm học 2026-2027 chính thức bắt đầu trong khí thế quyết tâm cao độ của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân. Từ những lớp học mầm non, phổ thông nơi vùng cao biên giới đến các đại học tinh hoa mang tầm vóc quốc tế, toàn ngành Giáo dục và Đào tạo đang đồng lòng chuyển biến thực chất, kiên trì đổi mới vì thế hệ trẻ.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn khẳng định: Ngành Giáo dục sẽ nỗ lực cao nhất, hành động quyết liệt nhất để biến các chính sách, nghị quyết của Đảng thành hiện thực sống động trong từng giảng đường, lớp học. Với sự đồng hành của cả hệ thống chính trị, nguồn nhân lực chất lượng cao Việt Nam chắc chắn sẽ trở thành bệ phóng vững chắc, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển phồn vinh, hạnh phúc và tự cường.