Thế giới đang xử lý CO2 quá chậm so với tốc độ Trái Đất nóng lên

Báo cáo Tình trạng Loại bỏ Carbon Dioxide (SoCDR) lần thứ ba, do các nhà khoa học đến từ Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ), Đại học Oxford (Anh), Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam (Đức) cùng nhiều tổ chức uy tín phối hợp thực hiện, vừa công bố những con số vô cùng đáng báo động.

Hiện tại, để hoàn thành cam kết quốc gia về việc giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở ngưỡng 1,5°C, nhân loại sẽ phải xử lý hơn 5 tỷ tấn CO₂/năm vào năm 2050.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách buộc các công nghệ loại bỏ carbon (CDR) phải tăng tốc phát triển với một tốc độ chưa từng có trong lịch sử, thậm chí phải vượt qua cả tốc độ tăng trưởng của ngành năng lượng mặt trời lẫn xe điện.

Báo cáo SoCDR cho thấy nhân loại sẽ phải đối mặt với tinh trạng nóng lên quá nhanh vì không xử lý kịp 5 tỷ tấn CO₂/năm vào năm 2050. Ảnh: Shutterstock/Futurism

Các chuyên gia cho rằng, chúng ta không thể chỉ ngừng xả CO₂ ra môi trường mà không tiến hành hút ngược lại một lượng tương đương.

Điều này đặc biệt đúng đối với những ngành công nghiệp có nguồn phát thải cực kỳ khó loại bỏ hoàn toàn như hàng không, sản xuất xi măng hay một phần của ngành nông nghiệp.

Xét tình hình hiện tại, mỗi năm Trái Đất loại bỏ được khoảng 2,2 tỷ tấn CO₂, trong đó phần lớn là nhờ vào diện tích rừng và các biện pháp sử dụng đất truyền thống như trồng cây hay phục hồi hệ sinh thái.

Trái lại, những phương pháp tiên tiến mới - vốn sử dụng hệ thống máy móc hoặc khoáng chất để lưu trữ carbon vĩnh viễn - hiện chỉ chiếm chưa đầy 0,1% tổng lượng carbon được loại bỏ. Dù các phương pháp mới này đang ghi nhận mức tăng trưởng trung bình đầy tích cực là 40% mỗi năm, quy mô của chúng vẫn còn quá nhỏ bé so với nhu cầu thực tế.

Khoảng cách khó lấp đầy

Đáng chú ý, những cam kết từ các quốc gia tính đến nay mới chỉ dự kiến đạt khoảng 2,7 tỷ tấn carbon được loại bỏ vào năm 2035, và nâng lên 3,6 tỷ tấn vào năm 2050. Con số này thấp hơn rất nhiều so với những gì các kịch bản khí hậu đòi hỏi, đặc biệt trong giai đoạn sau năm 2050.

Khoảng cách thiếu hụt này sẽ ngày càng bị nới rộng nếu các quốc gia tiếp tục chần chừ trong việc giảm phát thải. Chỉ riêng việc trì hoãn cắt giảm phát thải trong vòng 1 thập kỷ có nguy cơ khiến nhiệt độ toàn cầu tăng thêm 0,15°C, đồng thời tạo ra gánh nặng phải loại bỏ một lượng carbon lớn hơn rất nhiều vào cuối thế kỷ này.

Một rào cản đáng lo ngại khác chính là sự mong manh của hệ thống CDR hiện hành. Minh chứng là trong tổng công suất loại bỏ carbon mới được công bố những năm gần đây, chỉ có vỏn vẹn khoảng 20% thực sự được đưa vào vận hành.

Do phần lớn các hoạt động chỉ mới tập trung tại một số ít quốc gia và xoay quanh vài loại công nghệ nhất định, toàn bộ ngành CDR đang trở nên cực kỳ dễ bị tổn thương trước những thay đổi về mặt chính sách.

Quạt hút gió trực tiếp trên mái của một nhà máy đốt rác ở Hinwil, ngoại ô Zurich (Thụy Sĩ). Ảnh: Orjan Ellingvag/Alamy

Ví dụ điển hình gần đây là việc Mỹ cắt giảm hàng tỷ USD dành cho các dự án khí hậu đã lập tức tạo ra những tác động tiêu cực lan ra phạm vi toàn cầu. Ngay cả một tập đoàn lớn như Microsoft - đơn vị thu mua tín chỉ CDR lớn nhất trên thế giới - cũng phải chủ động điều chỉnh lại nhịp độ mua sắm của mình, qua đó phản ánh rõ rệt sự phụ thuộc của thị trường vào một vài "người dẫn dắt" chủ chốt.

Những kỳ vọng "bấp bênh"

Trước thực trạng đó, các nhà nghiên cứu cảnh báo, nhân loại không thể chỉ trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ duy nhất. Hiện tại, mức chi phí cho các phương pháp CDR đang có sự chênh lệch rất lớn, dao động từ dưới 10 USD cho đến hơn 1.000 USD cho mỗi tấn CO₂, trong khi tiềm năng phát triển bền vững của hầu hết các cách tiếp cận chỉ ước tính đạt khoảng 1 tỷ tấn/năm.

Chính vì vậy, việc xây dựng một danh mục giải pháp đa dạng là hết sức cần thiết, bao gồm từ việc sử dụng than sinh học để cải thiện đất đai, phong hóa đá nâng cao, cho đến áp dụng công nghệ thu hồi trực tiếp từ không khí (DAC) nhằm kết hợp hài hòa giữa lợi ích khí hậu và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Theo nhận định của Phó giáo sư Morgan Edwards từ Đại học Wisconsin-Madison, đồng thời là tác giả chính của báo cáo, sự tăng trưởng đầu tư vào lĩnh vực CDR đang phụ thuộc rất lớn vào những kỳ vọng về nhu cầu trong tương lai, song những kỳ vọng này lại vô cùng bấp bênh.

PGS. Edwards nhận định giai đoạn từ nay đến trước năm 2030 được xác định là khung thời gian mang tính quyết định. Nếu thiếu đi các chính sách rõ ràng, một nguồn nhu cầu ổn định cùng những cam kết mạnh mẽ hơn nữa từ cả chính phủ lẫn khối doanh nghiệp, khoảng cách thiếu hụt sẽ tiếp tục mở rộng và biến các mục tiêu khí hậu trở nên gian nan hơn bao giờ hết.

Bên cạnh các yếu tố kinh tế và kỹ thuật, báo cáo SoCDR lần thứ ba cũng chỉ rằng ra dù nhiều phương pháp CDR mang lại các lợi ích kép như nâng cao chất lượng đất, tối ưu hóa năng suất nông nghiệp hay tạo thêm việc làm, mức độ nhận thức của cộng đồng vẫn còn nhiều hạn chế. Việc các dự án quy mô lớn có được người dân địa phương chấp thuận hay không sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào cách thức chia sẻ lợi ích một cách công bằng.

Hiện nhiều nước lớn trên thế giới vẫn chưa có cam kết rõ ràng về việc hút bớt CO₂ khỏi khí quyển, trong khi các kế hoạch giảm phát thải mới cũng chưa có nhiều thay đổi đáng kể. Điều này khiến cảnh báo từ báo cáo SoCDR trở nên đặc biệt đáng lo ngại.

Sau cùng, cắt giảm phát thải một cách triệt để vẫn là chìa khóa cốt lõi. Nhưng song song với đó, việc đẩy nhanh tốc độ loại bỏ carbon ngay từ thời điểm này là điều bắt buộc để ngăn chặn những kịch bản tồi tệ nhất có thể xảy ra đối với Trái Đất.