Thêm ca não mô cầu ở TP.HCM, BS Trương Hữu Khanh chỉ ra điều cần lưu ý

Tiêm vaccine là một trong những biện pháp phòng bệnh hiệu quả. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ cũng có thể giảm theo thời gian. Ảnh: Duy Hiệu.

Trong tháng 10, TP.HCM ghi nhận 5 ca mắc não mô cầu nhóm B, gồm 4 học sinh Trường THCS Hai Bà Trưng (xã Hiệp Phước) và một bé trai 12 tuổi tại xã Thường Tân. Trong đó, một học sinh tử vong do sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan, ba em còn lại có sức khỏe ổn định, theo báo cáo ngày 19/10.

Đáng chú ý, bé trai 12 tuổi tại xã Thường Tân từng tiêm một mũi vaccine não mô cầu nhóm A, C, W, Y vào tháng 9/2023 nhưng chưa tiêm vaccine phòng nhóm B. Trường hợp này đặt ra thắc mắc về khả năng bảo vệ của vaccine não mô cầu.

Vì sao tiêm vaccine vẫn có thể mắc bệnh?

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 TP.HCM, cho biết thực tế vẫn ghi nhận những trường hợp đã tiêm vaccine não mô cầu nhưng mắc bệnh. Tuy nhiên, cần phân biệt việc nhiễm nhóm vi khuẩn không nằm trong phạm vi bảo vệ của vaccine với tình trạng mắc bệnh dù đã tiêm vaccine phòng đúng nhóm huyết thanh.

Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó A, B, C, W và Y là những nhóm quan trọng gây bệnh ở người.

Mỗi loại vaccine được thiết kế để tạo đáp ứng miễn dịch chống lại những nhóm huyết thanh nhất định. Chẳng hạn, vaccine não mô cầu nhóm A, C, W, Y không có tác dụng phòng ngừa bệnh do não mô cầu nhóm B gây ra.

Não mô cầu và cúm đều có thể gây sốt cao, mệt mỏi, nhưng người mắc não mô cầu có thể mệt lả ngay từ những giờ đầu. Ảnh: Đinh Hà.

Do đó, trường hợp bé trai 12 tuổi tại xã Thường Tân không phải bằng chứng cho thấy vaccine đã tiêm không hiệu quả, bởi tác nhân gây bệnh nằm ngoài phạm vi bảo vệ của loại vaccine này.

Tuy nhiên, ngay cả khi đã tiêm vaccine phòng đúng nhóm huyết thanh, một số người vẫn có thể mắc bệnh do hiệu quả bảo vệ không đạt tuyệt đối ở tất cả trường hợp.

Theo bác sĩ Khanh, việc đánh giá hiệu quả bảo vệ của vaccine não mô cầu trong thực tế gặp nhiều khó khăn do bệnh tương đối hiếm gặp, số ca mắc trong cộng đồng không lớn. Khác với một số bệnh truyền nhiễm phổ biến, việc triển khai nghiên cứu quy mô lớn để so sánh trực tiếp tỷ lệ mắc bệnh giữa nhóm đã tiêm và chưa tiêm vaccine não mô cầu có nhiều hạn chế.

Vì vậy, hiệu quả của một số vaccine não mô cầu được đánh giá chủ yếu thông qua khả năng tạo kháng thể có hoạt tính diệt khuẩn trong máu sau tiêm. Đây là chỉ dấu giúp dự đoán khả năng bảo vệ, song không thể khẳng định mọi người được tiêm đều sẽ không mắc bệnh.

Điều này không đồng nghĩa vaccine không hiệu quả, mà phản ánh những đặc thù trong nghiên cứu và đánh giá khả năng bảo vệ đối với bệnh não mô cầu.

"Người dân không nên có tâm lý đã tiêm vaccine thì hoàn toàn yên tâm, bỏ qua những biện pháp phòng bệnh khác", bác sĩ Khanh nói.

Vi khuẩn não mô cầu có thể lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người mắc bệnh hoặc người mang vi khuẩn. Đặc biệt, lứa tuổi vị thành niên thường xuyên tham gia các hoạt động tập thể, sinh hoạt và tiếp xúc gần, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lây truyền.

Do đó, bên cạnh tiêm chủng, người dân cần duy trì vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, vệ sinh họng miệng, hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng nghi ngờ và tránh dùng chung vật dụng tiếp xúc với nước bọt. Đặc biệt, người đã tiêm vaccine vẫn cần sử dụng kháng sinh dự phòng nếu thuộc nhóm tiếp xúc gần với người mắc bệnh và có chỉ định của nhân viên y tế.

Dấu hiệu cảnh báo bệnh diễn tiến nguy hiểm

Trước thông tin liên tiếp xuất hiện các ca mắc não mô cầu, bác sĩ Khanh khuyến cáo người dân không nên hoảng loạn bởi đây là bệnh tương đối hiếm gặp, không phải bệnh truyền nhiễm có số ca mắc phổ biến trong cộng đồng.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là bệnh có thể diễn tiến rất nhanh, gây nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và tử vong.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh khuyến cáo người bệnh sốt cao, mệt lả ngay từ những giờ đầu cần cảnh giác với não mô cầu, đặc biệt khi xuất hiện các chấm hoặc mảng xuất huyết trên da. Ảnh: Duy Hiệu.

Theo bác sĩ, thay vì chỉ tập trung lo lắng về nguy cơ mắc bệnh, phụ huynh cần đặc biệt chú ý những dấu hiệu cảnh báo để đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời. Một trong những biểu hiện cần lưu ý là trẻ mới sốt trong ngày đầu tiên nhưng đã lừ đừ, mệt mỏi bất thường hoặc giảm tỉnh táo.

Nhiều phụ huynh có thói quen theo dõi trẻ sốt tại nhà trong một hoặc hai ngày trước khi đi khám. Tuy nhiên, với bệnh não mô cầu, diễn tiến nặng có thể xảy ra rất nhanh, khiến việc chờ đợi trở nên nguy hiểm.

Bên cạnh đó, cần quan sát các nốt xuất huyết dưới da, đặc biệt là tử ban xuất hiện ở thân mình hoặc hai chi dưới. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu, cần được xử trí khẩn cấp. Nhưng không phải trường hợp mắc bệnh nào cũng xuất hiện tử ban, nhất là trong giai đoạn đầu. Vì vậy, phụ huynh không nên chờ đến khi trẻ có dấu hiệu xuất huyết dưới da mới đưa đi khám.

Bác sĩ Khanh cho rằng việc nâng cao khả năng nhận biết bệnh không chỉ cần thiết với người dân mà còn đối với bác sĩ tại phòng khám và nhân viên y tế tuyến đầu.

Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể biểu hiện bằng những triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau họng, mệt mỏi, dễ nhầm với các bệnh nhiễm trùng thông thường.

Bác sĩ Khanh cho hay não mô cầu là vi khuẩn có thể điều trị bằng kháng sinh. Việc sử dụng kháng sinh phù hợp từ sớm có ý nghĩa quan trọng trong cải thiện khả năng điều trị và hạn chế biến chứng.

Trong một số trường hợp, người bệnh cải thiện rõ rệt sau khi được điều trị. Tuy nhiên, khả năng hồi phục phụ thuộc vào thời điểm phát hiện, mức độ nghiêm trọng và tình trạng sức khỏe của từng người.

Điều đáng lo ngại không hẳn là thiếu thuốc điều trị, mà là bệnh có thể diễn tiến quá nhanh, khiến bác sĩ không còn đủ thời gian can thiệp hiệu quả. Khi người bệnh nhập viện trong tình trạng sốc nhiễm trùng hoặc suy đa cơ quan, nguy cơ tử vong rất cao dù đã được điều trị kháng sinh.

Về phòng bệnh, bác sĩ Khanh lưu ý người dân cần cân nhắc tiêm chủng toàn diện, không nên vì lo lắng trước các ca não mô cầu mà chỉ tập trung vào vaccine này, trong khi bỏ qua những vaccine phòng bệnh quan trọng khác như phế cầu hoặc sốt xuất huyết.

Việc lựa chọn vaccine cần dựa trên độ tuổi, nguy cơ mắc bệnh, tiền sử tiêm chủng và khuyến cáo chuyên môn. Độ tuổi chỉ định vaccine não mô cầu cũng khác nhau tùy từng loại, không áp dụng một mốc tuổi chung cho tất cả sản phẩm.

Theo bác sĩ Khanh, tiêm vaccine là biện pháp phòng bệnh quan trọng nhưng không thay thế việc giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế nguy cơ phơi nhiễm và sử dụng kháng sinh dự phòng khi có chỉ định.

Đặc biệt, khi trẻ sốt kèm lừ đừ, mệt mỏi bất thường hoặc xuất hiện tử ban, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, không tiếp tục theo dõi tại nhà.

"Phát hiện sớm và điều trị kịp thời là yếu tố then chốt giúp hạn chế biến chứng và nguy cơ tử vong do bệnh não mô cầu", bác sĩ Khanh nhấn mạnh.