Thí điểm luật sư công: Bước chuyển mới của cải cách tư pháp

Nếu được triển khai hiệu quả, chế định luật sư công có thể góp phần giảm tải cho hệ thống trợ giúp pháp lý, tăng cường tranh tụng và hạn chế oan sai. Ảnh minh họa.

Trong tiến trình tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh cải cách tư pháp, việc Quốc hội xem xét ban hành Nghị quyết về thực hiện thí điểm chế định luật sư công đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới luật gia, cơ quan quản lý và dư luận xã hội. Từ góc nhìn chính sách, chế định luật sư công được kỳ vọng sẽ góp phần giảm tải cho hệ thống trợ giúp pháp lý, nâng cao khả năng bảo vệ quyền lợi của nhóm yếu thế, đồng thời tạo thêm một thiết chế hỗ trợ Nhà nước trong giải quyết tranh chấp, khiếu nại và tham gia tố tụng.

Kỳ vọng từ phía Nhà nước và cơ quan quản lý

Theo Nghị quyết, Luật sư công là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp Nhà nước mà đại diện chủ sở hữu được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư để thực hiện các công việc có tính chất pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan Nhà nước, cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống chính trị, doanh nghiệp nhà nước theo quy định của Nghị quyết này và quy định khác của pháp luật có liên quan.

Khu vực Nhà nước là các cơ quan, tổ chức trực thuộc Bộ, địa phương quy định tại khoản 2 Điều 1 của Nghị quyết này, bao gồm: các cơ quan nhà nước; đơn vị lực lượng vũ trang; tổ chức do Nhà nước thành lập, đầu tư cơ sở vật chất, cấp toàn bộ hoặc một phần kinh phí hoạt động và doanh nghiệp nhà nước theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp.

Từ góc độ quản lý Nhà nước, chế định luật sư công được xem là một giải pháp nhằm tăng cường sự hiện diện của dịch vụ pháp lý công trong đời sống xã hội. Nếu được tổ chức bài bản, đội ngũ luật sư công có thể trở thành “cánh tay nối dài” hỗ trợ Nhà nước trong việc bảo vệ công lý, giảm thiểu tranh chấp kéo dài, hạn chế khiếu kiện vượt cấp và nâng cao hiệu quả tuyên truyền pháp luật.

Luật sư công có quyền của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước; được hưởng lương, chế độ đặc thù và các quyền của luật sư công theo quy định...Luật sư công cũng sẽ phối hợp với luật sư khác để tham gia tố tụng hoặc bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của Nhà nước theo sự phân công của cơ quan, tổ chức sử dụng luật sư công;

Được yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền cho sao chép, cung cấp tài liệu, chứng cứ có liên quan đến việc giải quyết vụ, việc mà cơ quan, tổ chức, cá nhân đó đang lưu giữ, quản lý để phục vụ cho công việc của luật sư công theo quy định của pháp luật; Khi tham gia tố tụng và giải quyết các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực Nhà nước, luật sư công có các quyền của luật sư theo quy định của pháp luật; Được bảo lưu ý kiến và từ chối thực hiện chỉ đạo trái pháp luật; Được miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp đã thực hiện đầy đủ các quy trình, quy định liên quan, không tư lợi trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại do rủi ro khách quan...
Bên cạnh đó, Luật sư công có nghĩa vụ: Tuân thủ quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, doanh nghiệp, Luật Luật sư, Điều lệ Liên đoàn luật sư Việt Nam, Quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp luật sư Việt Nam và quy định khác của pháp luật có liên quan; Tham gia tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư và được cấp Thẻ luật sư;
Chấp hành việc bố trí, phân công thực hiện các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực Nhà nước của cơ quan, tổ chức sử dụng luật sư công; Sử dụng các biện pháp hợp pháp để bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của Nhà nước theo quy định của pháp luật;

Cần một cơ chế thí điểm chặt chẽ và minh bạch

Trong giới luật sư, Nghị quyết thí điểm chế định luật sư công đang tạo ra nhiều luồng ý kiến khác nhau. Một số ý kiến cho rằng đây là bước tiến tích cực nhằm chuyên nghiệp hóa dịch vụ pháp lý công, mở rộng vai trò xã hội của luật sư.
Ở nhiều quốc gia, mô hình luật sư công đã tồn tại từ lâu như một cấu phần quan trọng của hệ thống tư pháp. Việc Việt Nam nghiên cứu thí điểm mô hình này cho thấy tư duy tiếp cận pháp lý đang dần thay đổi theo hướng coi quyền được hỗ trợ pháp lý.

TS. Luật sư Nguyễn Thành Huân – Ban cố vấn cấp cao Hãng luật MKLaw. Ảnh: LSCC

Trao đổi về vấn đề này, TS. Luật sư Nguyễn Thành Huân – Ban cố vấn cấp cao Hãng luật MKLaw cho rằng, việc xây dựng chế định luật sư công là xu hướng có thể nghiên cứu, nhưng cần thận trọng trong thiết kế thể chế. Theo ông Huân, luật sư dù hoạt động theo mô hình nào cũng phải đặt nguyên tắc độc lập nghề nghiệp lên hàng đầu, bởi nếu mất đi tính độc lập thì luật sư sẽ khó hoàn thành đúng vai trò bảo vệ công lý và quyền con người.

Ông Huân nhận định, điều quan trọng không nằm ở tên gọi “luật sư công”, mà nằm ở cơ chế vận hành. Nếu mô hình này chỉ đơn thuần bổ sung thêm một bộ phận hưởng lương ngân sách nhưng thiếu cơ chế kiểm soát độc lập, thiếu tiêu chuẩn chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp rõ ràng thì rất dễ dẫn đến hình thức, phát sinh gánh nặng ngân sách nhưng hiệu quả xã hội không cao.

Có thể thấy, Nghị quyết về thực hiện thí điểm chế định luật sư công được ban hành là bước thử nghiệm quan trọng trong tiến trình cải cách tư pháp ở Việt Nam. Tuy nhiên, đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền công dân, cơ chế vận hành tư pháp và cả môi trường hành nghề luật sư nên cần được tiếp cận với tư duy thận trọng, khoa học và thực tiễn.

Điều dư luận kỳ vọng không chỉ là một mô hình mới, mà là một thiết chế thực sự hiệu quả, minh bạch và bảo đảm được tính độc lập nghề nghiệp của luật sư.