Thị tứ đồng bằng sông Cửu Long - nhìn từ địa lý nhân văn

Nếu nhìn từ trên cao, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không giống nhiều vùng đất khác. Ở đây, sông không chỉ là sông. Kênh không chỉ là kênh. Con nước không chỉ là con nước. Chúng vừa là đường giao thông, vừa là nguồn nước, vừa là không gian sinh tồn, vừa là trục tổ chức xã hội. Người miền Tây không đi tìm đường rồi mới lập làng. Họ đi theo nước rồi mới thành làng. Và từ những làng ven sông ấy, thị tứ ra đời.

Chuyện những thị tứ bên sông

Có người cho rằng thị tứ là phiên bản thu nhỏ của đô thị. Nhưng ở ĐBSCL, thị tứ trước hết là sản phẩm của địa lý nhân văn. Nói cách khác, thị tứ không phải do quy hoạch tạo ra. Thị tứ do nhu cầu gặp gỡ tạo ra. Do nhu cầu trao đổi tạo ra. Do nhu cầu sống cùng nhau tạo ra.

Từ ngã ba sông đến ngã ba đời sống

Trong lịch sử khai phá Nam bộ, lưu dân từ miền Trung, miền Bắc, người Khmer bản địa, người Hoa di cư… gặp nhau trên một vùng đất ngập nước rộng lớn.

Không có nhiều đường bộ. Không có nhiều thành lũy. Không có nhiều trung tâm quyền lực như ở đồng bằng sông Hồng.

Nhưng lại có vô số dòng chảy. Con người đi theo sông. Lúa gạo đi theo sông. Cá tôm đi theo sông. Thông tin cũng đi theo sông.

Chợ nổi là lời giải của cư dân miền Tây đối với địa hình sông nước. Trong ảnh: Chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ). Ảnh: Bùi Văn Hải

Bởi vậy, nơi nào có giao điểm của các dòng nước, nơi đó dần trở thành giao điểm của các dòng người. Ngã ba sông thường là nơi xuất hiện chợ. Chợ hình thành kéo theo dịch vụ. Dịch vụ kéo theo cư trú. Cư trú kéo theo cộng đồng. Cộng đồng kéo theo thiết chế xã hội.
Một thị tứ ra đời.

Ta có thể hình dung lịch sử hình thành nhiều thị tứ miền Tây như một vòng tròn đồng tâm, từ bến nước đến chợ, đến làng xóm, đến thị tứ, thị xã rồi thành phố, nhưng cái lõi ban đầu vẫn là nước.

Chợ không chỉ là nơi mua bán

Nhiều người nghiên cứu kinh tế thường nhìn chợ như một thiết chế thương mại.Nhưng nếu quan sát sâu hơn, chợ miền Tây trước hết là thiết chế xã hội.

Người ta đến chợ không chỉ để bán con cá. Người ta còn đến để nghe tin tức. Để tìm người làm công. Để hỏi chuyện cưới hỏi. Để tìm mối làm ăn. Để gặp bà con.

Một thời kỳ dài, chợ chính là “mạng xã hội” của nông thôn Nam bộ. Một thị tứ vì vậy không chỉ là nơi hàng hóa tập trung, nó là nơi vốn xã hội được tích tụ qua năm tháng.

Chợ nổi là thị tứ trên mặt nước

Nhiều học giả nước ngoài khi nghiên cứu Mekong thường bị hấp dẫn bởi chợ nổi. Nhưng chợ nổi không phải sản phẩm du lịch. Chợ nổi là lời giải của cư dân đối với địa hình sông nước. Khi đường bộ chưa phát triển, ghe xuồng chính là xe tải. Con sông chính là quốc lộ. Ngã ba sông chính là quảng trường.

Bởi vậy chợ nổi hình thành. Có thể nói một cách hình tượng rằng, ở nhiều nơi trên thế giới, đô thị mọc lên từ mặt đất, còn ở ĐBSCL, nhiều thị tứ từng mọc lên từ mặt nước.

Kênh đào tạo ra thị tứ

Lịch sử Nam bộ không thể tách rời lịch sử đào kênh. Từ thời nhà Nguyễn đến thời Pháp thuộc, hàng loạt tuyến kênh được mở ra. Mỗi con kênh mới không chỉ mở đường nước. Nó còn mở đường sinh kế.

Kênh đào tới đâu, dân cư kéo tới đó. Dọc hai bên bờ kênh xuất hiện nhà cửa. Xuất hiện lò gạch. Xuất hiện nhà máy xay lúa. Xuất hiện bến ghe. Xuất hiện chợ. Rồi hình thành thị tứ.

Nhìn bản đồ ĐBSCL ngày nay, ta sẽ thấy nhiều thị trấn nằm đúng tại điểm giao nhau giữa các tuyến kênh lớn. Điều đó không phải ngẫu nhiên. Đó là kết quả của hàng trăm năm tương tác giữa con người và địa hình.

Người Hoa và văn hóa thị tứ

Trong lịch sử hình thành thị tứ Nam bộ, không thể bỏ qua vai trò của cộng đồng người Hoa. Người Hoa thường mang theo kỹ năng thương mại. Họ tổ chức mạng lưới thu mua. Mở tiệm buôn. Mở cơ sở chế biến. Tạo nên các phố chợ.

Nhiều thị tứ miền Tây phát triển nhanh không chỉ nhờ sản xuất nông nghiệp mà còn nhờ năng lực lưu thông hàng hóa. Nông dân làm ra lúa, nhưng thị tứ giúp hạt lúa đi xa.

Một hạt lúa làm nên cả thị tứ

Ít ai để ý rằng phía sau một bao gạo xuất khẩu là cả một hệ sinh thái. Người trồng lúa. Người cắt lúa. Người vận chuyển. Người xay xát. Người đóng bao. Người buôn bán. Người tín dụng. Người cung cấp vật tư.

Khi những mắt xích ấy tập trung tại một điểm, thị tứ hình thành. Nói cách khác, thị tứ chính là biểu hiện vật chất của chuỗi giá trị nông nghiệp. Không có sản xuất hàng hóa quy mô lớn, khó có thị tứ phát triển.

Thị tứ là nơi nông thôn gặp đô thị

Nhiều người nghĩ thị tứ là nông thôn chưa kịp thành phố. Thực ra không hẳn. Thị tứ là vùng đệm. Là nơi nông thôn và đô thị gặp nhau. Ở đó có tập quán làng quê, tư duy thương mại, quan hệ họ hàng, quan hệ thị trường. Chính sự giao thoa ấy tạo nên bản sắc riêng của miền Tây. Một người sáng bán lúa ngoài ruộng, chiều có thể ngồi quán cà phê bàn chuyện giá gạo thế giới. Đó là đặc điểm rất riêng của xã hội đồng bằng.

Ở Tây Nam bộ, thị tứ thường ra đời bên một dòng nước. Ảnh: Minh Tú

Khi đường bộ thay thế đường thủy

Từ cuối thế kỷ XX, hệ thống quốc lộ và cầu lớn phát triển mạnh. Vai trò của nhiều tuyến sông giảm dần. Các thị tứ ven quốc lộ bắt đầu phát triển nhanh hơn các thị tứ ven sông. Dòng người chuyển hướng. Dòng hàng hóa chuyển hướng.

Nhiều chợ nổi thu hẹp. Nhiều bến ghe vắng khách. Đây không phải sự mất mát đơn thuần. Đó là quá trình tái cấu trúc không gian kinh tế. Nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi: Khi dòng chảy kinh tế đổi hướng, liệu ký ức sông nước có còn được giữ lại?

Thị tứ của tương lai

Ngày trước, thị tứ sinh ra từ nơi giao nhau của các dòng nước. Ngày nay, thị tứ có thể sinh ra từ nơi giao nhau của các dòng dữ liệu. Nhưng bản chất không thay đổi. Con người vẫn cần gặp nhau. Vẫn cần trao đổi. Vẫn cần cộng tác. Một trung tâm logistics. Một hợp tác xã kiểu mới. Một trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp. Một sàn giao dịch số cho nông sản.

Biết đâu đó chính là hình hài mới của thị tứ tương lai.

Đọc thị tứ để hiểu miền Tây

Muốn hiểu ĐBSCL, đừng chỉ nhìn những cánh đồng lúa. Hãy nhìn những thị tứ. Bởi trong mỗi thị tứ đều chứa đựng lịch sử của dòng sông, dấu chân của lưu dân, tiếng rao của chợ sớm, mùi lúa mới từ nhà máy xay, tiếng ghe cập bến và cả những giấc mơ đổi đời của bao thế hệ. Thị tứ không đơn thuần là một cụm dân cư. Đó là nơi địa lý trở thành văn hóa. Nơi dòng nước trở thành dòng người. Nơi một vùng đất hoang sơ dần học cách kết nối để trở thành xã hội.

Nhìn sâu hơn, lịch sử hình thành thị tứ ở ĐBSCL chính là lịch sử của một miền đất luôn biết biến những ngã ba sông thành ngã ba cơ hội, biến những cuộc gặp gỡ tình cờ thành cộng đồng, và biến cộng đồng thành sức mạnh để mở mang một vùng đất phương Nam suốt hơn ba thế kỷ qua.