Thiết kế đúng 'bài toán' PPP từ đầu để hút vốn đầu tư đường cao tốc

Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam đến năm 2030. (Ảnh: HUY VŨ)

Ngày 29/9, tại Hội nghị Xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026-2030 do Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh chủ trì, các đại biểu tham gia đã tập trung trao đổi định hướng phát triển, mở rộng mạng lưới đường cao tốc và các giải pháp huy động nguồn lực xã hội theo phương thức PPP.

Muốn hút vốn dài hạn, phải nhìn cả doanh thu và rủi ro

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, trong 5 năm tới, nhu cầu vốn đầu tư cao tốc khoảng 1,269 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước dự kiến cân đối 423.000 tỷ đồng, còn khoảng 846.000 tỷ đồng cần huy động từ các nguồn ngoài ngân sách. Bộ Xây dựng đồng thời công bố danh mục 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư theo phương thức PPP, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 923.000 tỷ đồng. Nhu cầu vốn lớn mở ra dư địa cho khu vực tư nhân, đồng thời đặt ra yêu cầu cấu trúc dự án phù hợp để thu hút và duy trì nguồn vốn trong suốt vòng đời đầu tư.

Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh. (Ảnh: HUY VŨ)

Từ góc nhìn của doanh nghiệp nhiều năm trực tiếp đầu tư, xây dựng và vận hành các dự án PPP, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng cho rằng, chủ trương khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư kết cấu hạ tầng là đúng đắn. Tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW cũng mở ra một cách nhìn mới đối với kinh tế tư nhân: không đơn thuần tham gia thị trường mà cần trở thành lực lượng cùng Nhà nước tổ chức và phát triển nền kinh tế.

Về nhu cầu huy động khoảng 846.000 tỷ đồng ngoài ngân sách để phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026-2030, ông Hoàng cho rằng, muốn thu hút nguồn vốn dài hạn, mỗi dự án cần được chuẩn bị trên cơ sở dữ liệu minh bạch, cấu trúc phù hợp và phân bổ rủi ro rõ ràng. Trong lĩnh vực giao thông, huy động tốt nguồn lực tư nhân sẽ giảm áp lực lớn cho ngân sách Nhà nước. “Tuy nhiên, không nên hiểu huy động tư nhân đơn giản là có dự án rồi giao cho doanh nghiệp nghiên cứu và tự thu xếp vốn. Muốn dự án PPP thành công, Nhà nước và doanh nghiệp phải cùng thiết kế được cấu trúc của dự án ngay từ đầu”, ông Hoàng chia sẻ.

Khi Bộ trưởng trình bày biểu đồ tăng trưởng doanh thu của các dự án PPP hiện nay, ông Hoàng đặt thêm vấn đề: Bên cạnh “biểu đồ doanh thu”, cần có “biểu đồ rủi ro” đi cùng trong suốt vòng đời dự án. Nếu biểu đồ doanh thu phản ánh cơ hội và khả năng hoàn vốn thì “biểu đồ rủi ro” cần nhận diện những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả đầu tư, từ chậm giải phóng mặt bằng, biến động giá vật tư, nhiên liệu, thay đổi thể chế, chính sách đến khả năng lưu lượng và doanh thu thực tế thấp hơn phương án tài chính.

“Nhìn thấy cơ hội tăng trưởng là cần thiết, nhưng phải nhìn rõ những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả dự án. Rủi ro nào kiểm soát được, ai có khả năng kiểm soát và cơ chế xử lý ra sao cần được xác định từ khi chuẩn bị đầu tư?”, đại diện nhà đầu tư nêu quan điểm.

Thực tiễn triển khai các dự án thời gian qua cho thấy, biến động giá nhựa đường, vật liệu xây dựng, nhiên liệu và các đầu vào khác có thể tác động đáng kể đến chi phí, tiến độ. Nếu phương án tài chính chỉ được xây dựng trên một kịch bản thuận lợi, dự án có thể mất cân đối khi điều kiện thực tế thay đổi.

Vì vậy, năng lực của nhà đầu tư PPP không chỉ thể hiện ở khả năng huy động vốn hay tổ chức xây dựng, mà còn ở khả năng nhận diện, lượng hóa và quản trị rủi ro trong suốt quá trình xây dựng, khai thác. Đồng thời, những rủi ro thuộc trách nhiệm của Nhà nước cũng cần được xác định cùng cơ chế xử lý tương ứng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Không có công thức chung cho mọi dự án

Theo đánh giá của nhiều doanh nghiệp, không nên có một công thức tài chính chung cho tất cả các dự án PPP. Có dự án Nhà nước không cần bỏ vốn; có dự án Nhà nước cần tham gia với tỷ lệ phù hợp; có dự án Nhà nước thực hiện giải phóng mặt bằng; có dự án cần đầu tư một số hạng mục kết nối; cũng có những dự án có thể huy động nguồn lực từ nhiều chủ thể khác nhau. Phương thức đầu tư cần được lựa chọn theo đặc điểm, khả năng hoàn vốn và cấu trúc rủi ro của từng dự án, kể cả khi phương thức phù hợp không phải PPP.

Đối với việc mở rộng tuyến cao tốc bắc-nam, phần mở rộng kết nối trực tiếp với công trình đang khai thác, liên quan kết cấu, bảo hành, bảo trì, tổ chức giao thông và trách nhiệm chất lượng lâu dài, không đơn thuần là thực hiện thêm một gói xây lắp mới. Vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị định 349/2026/NĐ-CP, cho phép chỉ định thầu đối với các gói cần thực hiện ngay để bảo đảm kết nối, đồng bộ giữa các công trình thuộc dự án, đáp ứng yêu cầu quản lý, khai thác và vận hành đồng bộ, liên tục.

Ông Hồ Minh Hoàng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Đèo Cả.

Các doanh nghiệp, nhà đầu tư kiến nghị nghiên cứu vận dụng cơ chế này đối với những đoạn, những gói thầu thật sự cần bảo đảm tính liên tục, đồng bộ, trên cơ sở lựa chọn nhà thầu đã chứng minh năng lực, kiểm soát chặt giá thành, chất lượng và trách nhiệm. Dự án đường cao tốc Bắc Giang-Lạng Sơn, Tập đoàn Đèo Cả tham gia tái cấu trúc và huy động nguồn lực để hoàn thành một dự án từng gặp nhiều khó khăn.

Nếu lưu lượng và doanh thu thực tế không đạt phương án ban đầu thì trong 20-30 năm tiếp theo, dự án vẫn có thể tiếp tục gặp khó khăn. Đây cũng là minh chứng cho yêu cầu phải quản trị rủi ro trong toàn bộ vòng đời dự án, thay vì chỉ tập trung thu xếp vốn và hoàn thành xây dựng. Hiệu quả của PPP không chỉ đo bằng số vốn tư nhân huy động được, mà còn ở khả năng tổ chức các nguồn lực, phân bổ trách nhiệm, kiểm soát rủi ro và duy trì hiệu quả của công trình trong dài hạn.

Một đoạn tuyến đường cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh, huy động vốn và triển khai theo mô hình PPP++.

Phát biểu ý kiến bế mạc, Bộ trưởng Trần Hồng Minh khẳng định, quyết tâm mục tiêu hoàn thành hơn 5.000km đường bộ cao tốc vào năm 2030, đẩy mạnh huy động nguồn lực ngoài ngân sách; đồng thời đề nghị các bộ, ngành, địa phương, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư phối hợp tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm nguồn lực, đẩy nhanh tiến độ để các cam kết tại hội nghị sớm trở thành những dự án, hợp đồng cụ thể.