Thiếu nhân lực chăm sóc sức khỏe tâm thần

Bác sĩ Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) trao đổi, tư vấn cùng người bệnh. Ảnh: BVCC

Theo PGS.TS Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), gần 15% dân số Việt Nam có các bệnh lý liên quan đến rối loạn tâm thần, trong đó khoảng 3 triệu người mắc các rối loạn hoặc tình trạng nặng. Với quy mô dân số hiện nay, số người có vấn đề sức khỏe tâm thần có thể lên tới khoảng 15 triệu người.

Đáng chú ý, theo TS.BS Lại Đức Trường - cán bộ phụ trách quản lý, điều trị bệnh không lây nhiễm của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, tỷ lệ người mắc rối loạn tâm thần được điều trị còn rất thấp, chưa đến 10%.

Những con số này phản ánh khoảng cách lớn giữa nhu cầu chăm sóc và khả năng tiếp cận dịch vụ. Không chỉ thiếu bác sĩ chuyên khoa tâm thần, Việt Nam còn thiếu đội ngũ chuyên gia tâm lý lâm sàng, điều dưỡng chuyên khoa và nhân viên công tác xã hội tham gia hỗ trợ người bệnh.

Từ thực tế điều trị, BS Vũ Sơn Tùng - Trưởng phòng Sức khỏe tâm thần trẻ em và vị thành niên, Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) nhận định, hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần ban đầu tại Việt Nam còn hạn chế. Vì vậy, ngay cả khi vượt qua định kiến để tìm đến cơ sở y tế, người bệnh vẫn có thể gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ.

Tình trạng thiếu bác sĩ chuyên khoa không chỉ bắt nguồn từ số lượng đào tạo mà còn liên quan đến khả năng thu hút, giữ chân nhân lực. Thu nhập, điều kiện làm việc và cơ hội phát triển nghề nghiệp chưa tương xứng khiến chuyên ngành tâm thần gặp khó khăn trong tuyển dụng nhân sự trẻ.

Tình trạng này khiến người dân vùng sâu, vùng xa khó tiếp cận dịch vụ, trong khi nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần cần được phát hiện, hỗ trợ sớm tại cộng đồng.

Một khoảng trống khác là sự thiếu hụt nhân viên tâm lý lâm sàng tại bệnh viện. Đội ngũ này tham gia đánh giá, can thiệp phù hợp với phạm vi hành nghề và phối hợp với bác sĩ trong quá trình điều trị.

TS Nguyễn Hồng Sơn - Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Y tế) nhận định, người mắc các bệnh lý nặng như ung thư, đột quỵ, tim mạch hoặc rối loạn tâm thần thường phải trải qua những biến động tâm lý đáng kể. Vì vậy, nhân viên tâm lý lâm sàng là một thành phần cần thiết trong mô hình chăm sóc sức khỏe toàn diện.

GS.TS Đặng Hoàng Minh - Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho hay, hoạt động đào tạo tâm lý học đã được triển khai tại Việt Nam từ những năm 1970. Đến năm 2026, cả nước có 38 cơ sở đào tạo liên quan đến tâm lý học, trong đó có 5 trường đại học y bắt đầu đào tạo cử nhân tâm lý học từ năm 2024. Tuy nhiên, đào tạo chuyên sâu về tâm lý lâm sàng vẫn còn hạn chế. Cả nước hiện có 5 cơ sở đào tạo trình độ thạc sĩ chuyên ngành này, tập trung chủ yếu tại Hà Nội và TPHCM.

Hiện khoảng cách giữa chương trình đào tạo thuộc khối khoa học xã hội với yêu cầu thực hành trong môi trường y tế đang tạo ra những khó khăn trong việc sử dụng nhân lực. Nhiều người được đào tạo chuyên ngành tâm lý có nhu cầu làm việc tại bệnh viện nhưng gặp vướng mắc về điều kiện hành nghề, văn bằng, tiêu chuẩn chuyên môn và cơ chế tuyển dụng.

BS Lại Đức Trường - đại diện WHO khuyến nghị Việt Nam cần ưu tiên hoàn thiện chính sách và nguồn lực đầu tư, phát triển dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần gần cộng đồng, xây dựng đội ngũ đa ngành, tăng cường đào tạo và giám sát chuyên môn.

Bên cạnh phát triển nhân lực và mở rộng dịch vụ, cần nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe tâm thần. Tâm lý e ngại thăm khám, né tránh điều trị hoặc lựa chọn phương pháp thiếu căn cứ khoa học có thể cản trở việc phát hiện và can thiệp sớm.