Thơ nữ Việt Nam theo dòng chảy cách mạng

Hình ảnh minh họa.

Khi cách mạng bùng lên, phụ nữ Việt Nam đã hăng hái tham gia công tác xã hội họ vừa là lực lượng trực tiếp cầm súng đánh giặc, vừa tay cày hăng hái lao động sản xuất để nuôi quân. Chính trong những năm tháng gian khổ, mưa bom, đạn nổ ấy, thơ ca phụ nữ đã cất tiếng. Không còn gieo mình trong những nỗi niềm sầu muộn hay khóc thương thân phận cho người phụ nữ bị chèn ép, dòng thơ của các chị em đã đồng hành cùng nhịp đập dân tộc, trở thành tiếng reo vui hào hùng, là tình yêu quê hương, đất nước, lời động viên cùng nhau đứng lên xây dựng một xã hội văn minh, tiến bộ. Thơ ca nữ Việt Nam qua nhiều thế hệ là hành trình chuyển mình kỳ diệu giữa cái dịu dàng truyền thống và bản lĩnh thời đại.

Từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến nay, dòng thơ nữ Việt Nam phát triển rực rỡ qua nhiều thế hệ, ghi dấu sự trưởng thành của những tâm hồn vừa anh hùng, vừa tha thiết yêu thương. Ta đã từng có nữ sĩ Anh Thơ bước ra từ nền thơ lãng mạn, với tiếng reo vui Anh Thơ nhanh chóng hòa mình vào dòng chảy cách mạng, dùng ngòi bút để ghi lại sức sống mới của hậu phương và niềm tin vào ngày chiến thắng. Nếu như trước Cách mạng tháng Tám, hồn thơ Anh Thơ mang vẻ u hoài, lặng lẽ giữa cảnh miền quê yên bình, thì sau cách mạng, thơ bà tràn đầy sức sống, niềm vui hào hùng và tinh thần lạc quan cách mạng. Bà đi theo kháng chiến, gắn bó với nhân dân và hòa mình vào phong trào cách mạng toàn dân.

Sau cách mạng, đề tài nổi bật nhất trong thơ Anh Thơ là hình ảnh người phụ nữ. Họ không còn là những cô gái ngập ngừng, e ấp nơi bến đò hay cánh đồng xưa cũ, mà đã trở thành những người mẹ, người chị, người vợ đảm đang hậu phương, kiên cường gánh vác việc nhà để người thân yên tâm ra tiền tuyến. Anh Thơ đã được trao Giải thưởng Nhà nước năm 2001 và Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2007. Ðó là niềm tự hào chung. Có những câu thơ nhiều người thuộc:

"Mười năm trong khói lửa

Má con dù nhạt hồng

Nhưng bao nhiêu em gái

Ðẹp lên mùa vải chín bên sông.

(Trích “Tiếng chim Tu hú”)

Xuân Quỳnh - một trái tim nồng nàn, chân thành, khắc khoải, nồng cháy giữa thời bom đạn và đời thường. Chị là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của thế hệ thơ nữ thời kỳ chống Mỹ, Xuân Quỳnh đưa vào thơ tiếng nói tình yêu mãnh liệt, sự hy sinh và niềm hy sinh thầm lặng của người phụ nữ thời chiến lẫn thời bình.

"Dữ dội và dịu êm

Ồn ào và lặng lẽ

Sông không hiểu nổi mình

Sóng tìm ra tận bể"

(Trích "Sóng")

Xuân Quỳnh mang đến cho thi đàn tiếng nói của một người phụ nữ yêu tận cùng, chân thành và đầy âu lo trước sự biến đổi của thời gian. Thơ bà vừa mang hơi thở ấm áp của hậu phương chiến tranh, vừa là khát vọng hạnh phúc bình dị đời thường.

"Làm sao được tan ra

Thành trăm con sóng nhỏ

Giữa biển lớn tình yêu

Để ngàn năm còn vỗ.

(Trích “Sóng”)

Thơ Xuân Quỳnh giống như nhịp sóng biển: lúc dồn dập, lúc trầm lắng, nhưng bao giờ cũng vẹn nguyên sự mãnh liệt, nữ tính và khao khát được dâng hiến trọn vẹn cho tình yêu và cuộc đời.

Lâm Thị Mỹ Dạ - một trái tim bao dung giữa lòng chiến tranh trưởng thành trên tuyến đường Trường Sơn khốc liệt, thơ Lâm Thị Mỹ Dạ giàu chất trữ tình, chan chứa sự tri ân trước những hy sinh thầm lặng của đồng bào, đồng chí. Trưởng thành trong khói lửa kháng chiến chống Mỹ, thơ Lâm Thị Mỹ Dạ là tiếng nói dịu dàng nhưng đầy kiên cường của người phụ nữ trên tuyến đầu. Giữa cái tàn khốc của chiến tranh, bà chọn cách lấy tình yêu thương và lòng biết ơn để hóa giải đau thương.

"Đêm đêm tâm hồn em tỏa sáng

Những vì sao ngút ngàn cháy lên..."

(Trích “Khoảng trời, hố bom”)

Hình ảnh "hố bom" tàn phá đất nước đã được bao bọc bởi "khoảng trời" bao la của sự hy sinh thầm lặng. Thơ Lâm Thị Mỹ Dạ biến những mất mát thành vẻ đẹp vĩnh hằng của tâm hồn, nơi ánh sáng lòng nhân ái luôn chiến thắng sự hủy diệt.

"Tên anh đã thành tên xóm nhỏ

Cỏ xanh lên trên dấu chân anh

Một khoảng trời lắng đọng

Trong mắt nhìn xanh trong"

(Trích "Khoảng trời, hố bom")

Với một Phan Thị Thanh Nhàn - Hương thơm thầm lặng của tâm hồn. Với nét thơ nhẹ nhàng, tinh tế nhưng ẩn chứa sức mạnh nội tâm kiên cường, Phan Thị Thanh Nhàn đã khắc họa hình ảnh người phụ nữ vừa e ấp vừa sắt son trong những năm tháng gian khổ,

Cô bé như chùm hoa lặng lẽ

Nhờ hương thơm nói hộ tình yêu

Hai người chia tay sao chẳng nói điều chi?

Mà hương thầm theo mãi bước người đi?

(Trích "Hương thầm")

Ý Nhi một nữ sĩ của vùng quê Hội An, Quảng Nam với sự trầm tư, bản lĩnh và mang chiều sâu triết lý. Sự suy tư và bản lĩnh thời hậu chiến, thơ chị là một trong những giọng thơ tiên phong đổi mới và độc đáo nhất của nền thi ca đương đại Việt Nam, đặc biệt giai đoạn hậu chiến và đổi mới. Bà không ồn ào mà lặng lẽ nhìn qua những góc khuất, những dư chấn tinh thần sau cuộc chiến.

Không thở dài

không mỉm cười

Chị đang giữ kín đau thương

Hay là hạnh phúc

Lòng chị đang tràn đầy niềm tin

Hay là ngờ vực

(Trích “Người đàn bà ngồi đan”)

Bước vào giai đoạn đổi mới còn có Vi Thùy Linh với cơn bão ngôn từ và khát vọng bứt phá thời hòa bình tiến hành một cuộc "cách mạng" về tư duy thi pháp. Thơ chị cuồn cuộn năng lượng, táo bạo, bứt phá khỏi những khuôn mẫu ước lệ để khẳng định cái tôi, quyền yêu và nhục cảm chân thật của người phụ nữ hiện đại.

Những câu thơ độc đáo và vụt sáng, thể hiện một hồn thơ mẫn cảm, nồng nhiệt, lúc nào cũng tha thiết cháy bỏng, nhất là khi chị diễn tả nỗi cô đơn:

Cài then tiếng khóc của em bằng đôi môi Anh

...Em là người dệt tầm gai...

Về đi Anh

Cài then những ngón tay trầy xước của em bằng Anh

(Trích “Người dệt tầm gai”);

Để rồi đêm nay

Em cay đắng quay về khi anh đẩy em bằng mắt

Em lầm lũi lại đến trước nhà Anh nhặt xác nỗi buồn vừa rơi, đốt lên thành lửa

Rồi đi

Sau lưng em ngày nắng tắt

(Trích “Từ phía ngày nắng tắt”)

Ngôn từ trong thơ Vi Thùy Linh vừa mãnh liệt, vừa tràn đầy kiêu hãnh. Chị thể hiện một thế hệ trẻ dám dấn thân, dám yêu cuồng nhiệt và luôn tự hào khẳng định bản ngã trong nhịp sống đương đại.

Nếu Lâm Thị Mỹ Dạ nâng niu những hy sinh bằng lòng nhân ái, Xuân Quỳnh gửi gắm trái tim nồng nàn vào từng nhịp sống lứa đôi, Ý Nhi lắng đọng với sự chiêm nghiệm triết lý, thì Vi Thùy Linh lại bùng nổ sức sống mãnh liệt của thời đại mới. Cả bốn nữ sĩ đã vẽ nên một chân dung trọn vẹn về tâm hồn người phụ nữ Việt Nam: vừa bao dung, sâu sắc, vừa bản lĩnh và khát khao vươn tới cái đẹp trọn vẹn.