10 năm Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu được UNESCO ghi danh: Ai sẽ 'gạn đục, khơi trong'?

Năm 2026 đánh dấu tròn một thập kỷ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Mười năm qua, di sản có thêm điều kiện để được nhận diện, bảo tồn và trao truyền. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động thực hành là những biểu hiện phô trương, thương mại hóa, thậm chí làm sai lệch ý nghĩa của nghi lễ truyền thống.

Ông Nguyễn Văn Thư, Chủ tịch danh dự Hội Bảo vệ và phát huy di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ người Việt tỉnh Ninh Bình, nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nam Định.

Trao đổi với VietNamNet, ông Nguyễn Văn Thư, Chủ tịch danh dự Hội Bảo vệ và phát huy di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ người Việt tỉnh Ninh Bình, nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nam Định, nhìn nhận thẳng thắn những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp để di sản tiếp tục phát triển bền vững.

Theo ông Thư, những kết quả đạt được là đáng ghi nhận, song việc bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở các hoạt động tôn vinh. Điều quan trọng hơn là giữ được những giá trị văn hóa, tín ngưỡng cốt lõi trong đời sống thực hành.

Khi hầu đồng trở thành nơi phô trương tiền bạc và danh hiệu

Một trong những vấn đề khiến ông Nguyễn Văn Thư trăn trở là sự hiểu chưa đầy đủ về đối tượng được UNESCO ghi danh.

Theo ông, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, bao gồm hệ thống nghi lễ, lễ hội, các hình thức diễn xướng, âm nhạc, trang phục, tri thức và tập quán gắn với đời sống tín ngưỡng cộng đồng.

Hầu đồng là một thực hành quan trọng, nhưng không phải toàn bộ di sản. Việc được UNESCO ghi danh cũng không đồng nghĩa với việc công nhận riêng một thanh đồng hay trao cho cá nhân nào quyền đại diện cho tín ngưỡng.

Từ nhận thức chưa đầy đủ đó, theo ông Thư, đã xuất hiện những biểu hiện chạy theo hình thức, coi việc tổ chức các vấn hầu tốn kém là cách khẳng định vị thế, uy tín.

Một số thanh đồng chi khoản tiền lớn để tổ chức nghi lễ, sắm sửa lễ vật, vàng mã cầu kỳ, thậm chí sử dụng những đồ mã khổng lồ. Việc đốt vàng mã quá mức không chỉ gây lãng phí mà còn tác động tiêu cực đến môi trường.

Đáng lo ngại hơn, một số người lợi dụng niềm tin của người đi lễ để phán truyền quá mức, tạo tâm lý sợ hãi hoặc khiến tín đồ tin rằng phải chi nhiều tiền mới được ban phúc, giải hạn.

Theo ông Thư, những biểu hiện này có nguy cơ làm sai lệch ý nghĩa nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu, vốn gắn với khát vọng được che chở, hướng thiện và đề cao vai trò của người mẹ trong đời sống tinh thần.

Không chỉ chuyện tiền bạc, việc thực hành nghi lễ thiếu hiểu biết về quy củ truyền thống cũng là vấn đề đáng quan tâm.

Ông Thư dẫn chứng tình trạng một số vấn hầu không tuân thủ trình tự các giá hầu. Có trường hợp nhiều người lần lượt thực hành cùng một giá thánh trong một vấn hầu, điều mà ông cho rằng không phù hợp với quan niệm và lề lối nghi lễ truyền thống.

Một vấn đề khác là xu hướng đưa hầu đồng ra sân khấu, tiệc cưới hoặc các sự kiện thương mại.

Theo ông Thư, cần phân biệt rõ giữa thực hành nghi lễ tín ngưỡng và biểu diễn nghệ thuật lấy cảm hứng từ di sản.

Việc nghệ sĩ khai thác âm nhạc hát văn, vũ đạo, trang phục để sáng tạo tác phẩm sân khấu có thể góp phần quảng bá những giá trị văn hóa truyền thống.

Tuy nhiên, ông không đồng tình với việc tái hiện một nghi lễ nhập đồng như hoạt động trình diễn giải trí, nhất là khi người thực hành và đơn vị tổ chức không phân định rõ đâu là nghi lễ trong không gian thờ tự, đâu là tiết mục nghệ thuật.

Bên cạnh đó, ông Thư cảnh báo hiện tượng một số tổ chức tự phát mở liên hoan, trao giấy chứng nhận, danh hiệu hoặc bằng vinh danh nhằm thu tiền từ người tham gia.

Theo ông, việc lạm dụng các hình thức tôn vinh dễ khiến người thực hành chạy theo danh hiệu thay vì chú trọng hiểu biết, rèn luyện và trao truyền di sản.

Để cộng đồng tự 'gạn đục, khơi trong'

Trước những biểu hiện lệch lạc, ông Nguyễn Văn Thư cho rằng không thể chỉ dựa vào các biện pháp quản lý hành chính để giải quyết mọi vấn đề phát sinh trong thực hành tín ngưỡng.

Theo ông, tín ngưỡng thờ Mẫu là di sản sống, được duy trì và trao truyền bởi cộng đồng. Vì vậy, chính những người thực hành phải giữ vai trò trung tâm trong việc nhận diện, điều chỉnh những biểu hiện không phù hợp.

Giải pháp được ông đề xuất là xây dựng Bộ quy tắc ứng xử trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, trên cơ sở thảo luận và đồng thuận giữa các tổ chức cộng đồng, nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang, cung văn và những người liên quan.

Bộ quy tắc cần xác lập những nguyên tắc chung về trang phục, nghi thức, thời lượng vấn hầu, việc sử dụng vàng mã, thực hành hát văn và ứng xử trong không gian thờ tự. Đặc biệt, các quy định phải hướng tới hạn chế phô trương, lãng phí, ngăn ngừa hành vi lợi dụng niềm tin tín ngưỡng để trục lợi, đồng thời tôn trọng sự đa dạng trong tập quán thực hành của từng địa phương.

Theo ông Thư, do tín ngưỡng thờ Mẫu không có một tổ chức tập trung quản lý toàn bộ người thực hành, vai trò của các Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú và những đồng thầy có uy tín càng trở nên quan trọng. Đây là lực lượng trực tiếp trao truyền tri thức, nghi thức và những quy ước truyền thống cho thế hệ kế tiếp.

Tuy nhiên, việc xây dựng quy tắc ứng xử cũng cần có sự tham gia tư vấn của các nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia pháp luật và cơ quan quản lý nhà nước để bảo đảm phù hợp với các quy định hiện hành, đồng thời tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của người dân.

Sau 10 năm được UNESCO ghi danh, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đứng trước yêu cầu vừa tiếp tục lan tỏa những giá trị văn hóa, vừa hạn chế nguy cơ thương mại hóa và biến tướng nghi lễ.

Theo ông Thư, muốn di sản phát triển bền vững, cần trao cho cộng đồng vai trò chủ động trong bảo tồn và thực hành. Những quy ước được xây dựng từ sự đồng thuận của chính các chủ thể di sản sẽ có sức thuyết phục hơn những yêu cầu áp đặt từ bên ngoài.

Bởi xét cho cùng, giá trị của một di sản văn hóa phi vật thể không nằm ở sự hoành tráng của các buổi trình diễn, số tiền bỏ ra cho nghi lễ hay những danh hiệu được trao tặng. Giá trị ấy nằm ở tri thức, niềm tin, chuẩn mực ứng xử và những thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ.