Thoát bẫy tích sản kiểu 'nồi lẩu thập cẩm' của nhà đầu tư cá nhân

3 thập kỷ tích vàng, găm đất đến cái bẫy 'nồi lẩu thập cẩm'

Ngày 28/11/1996, Chính phủ ban hành Nghị định số 75/CP thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đặt viên gạch đầu tiên khai sinh thị trường chứng khoán Việt Nam dưới sự dẫn dắt của vị Chủ tịch đầu tiên là Tiến sĩ khoa học Lê Văn Châu (khi đó đang kiêm nhiệm chức Phó Thống đốc NHNN).

Dưới sự chỉ đạo của ông Lê Văn Châu cùng các cộng sự, khung pháp lý cho thị trường vốn dần thành hình, đưa Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (nay là HOSE) chính thức vận hành vào tháng 7/2000.

Nhìn lại chặng đường 30 năm với tư cách là một chuyên gia có hơn hai thập kỷ gắn bó với giới đầu tư tổ chức và cũng là con gái của cố Chủ tịch Lê Văn Châu, bà Lê Thị Lệ Hằng, Tổng giám đốc công ty Quản lý quỹ Sài Gòn Capital, nhận thấy một sự dịch chuyển sâu sắc trong tư duy tích lũy của người Việt.

Ba thập kỷ trước, từ thế hệ ông bà, cha mẹ cho đến không ít người trẻ hiện nay vẫn giữ thói quen tích lũy truyền thống là mua vàng, mua đất, gửi tiết kiệm hoặc tích trữ đồng USD để hưởng chênh lệch và hướng tới mục tiêu lớn nhất là mua nhà.

Tuy nhiên, kể từ khi thị trường chứng khoán ra đời với vỏn vẹn 2 mã cổ phiếu đầu tiên (như REE, SAM), đến nay quy mô thị trường đã vượt mốc 1.500 mã cổ phiếu niêm yết trên cả ba sàn HOSE, HNX và UPCoM. Dòng tiền của người dân đã dịch chuyển dần từ những tài sản hữu hình cầm nắm được sang cổ phiếu, trái phiếu và gần đây là cả tài sản số.

Chia sẻ về văn hóa tích sản tại các nước phát triển, bà Lê Thị Lệ Hằng kể lại chính câu chuyện của bản thân mình thời trẻ khi mới bắt đầu đi làm ở nước ngoài.

Với mức lương khởi điểm vài ngàn USD mỗi tháng, bà từng nghĩ mình có rất nhiều tiền nên chi tiêu khá thoải mái. Thế nhưng chỉ sau nửa tháng, tiền lương đã cạn và bà phải bắt đầu quẹt thẻ tín dụng.

Chỉ sau 3 tháng rơi vào vòng xoáy đó, bà Hằng nhận ra rằng nếu không lập tức thay đổi thì sẽ không bao giờ có được khoản tích lũy nào cho tương lai.

Bà bắt đầu thiết lập kỷ luật tài chính cá nhân dựa trên 3 trụ cột: lập bảng kế hoạch chi tiêu rõ ràng, duy trì quỹ dự phòng tương đương 3 đến 6 tháng sinh hoạt phí, và luôn trích ra một khoản cố định hàng tháng để đầu tư.

Theo bà Hằng, tại nước ngoài, việc giáo dục nhà đầu tư tích sản từ sớm thông qua chứng chỉ quỹ, quỹ ETF, rổ chỉ số hoặc một vài cổ phiếu hiểu rõ đã trở thành thói quen phổ biến.

Chính nền tảng tích lũy bền bỉ từ những khoản tiền nhỏ ngay khi mới đi làm đã giúp người trẻ ở các nước phát triển tự tin hướng tới mục tiêu mua nhà ở tuổi 30 một cách bài bản.

Theo bà Hằng, chính nền tảng tích lũy bền bỉ từ những khoản tiền nhỏ ngay khi mới đi làm đã giúp người trẻ ở các nước phát triển tự tin hướng tới mục tiêu mua nhà ở tuổi 30 một cách bài bản. 

Dù vậy, dưới góc nhìn của Tiến sĩ Lê Đức Khánh, Giám đốc phân tích Công ty CP Chứng khoán VPS, cấu trúc thị trường tài chính Việt Nam vẫn mang đậm đặc trưng của một nền kinh tế đang chuyển mình từ thị trường cận biên lên mới nổi.

"Số người dân vẫn ưa chuộng bất động sản, vàng, ngoại tệ và đôi khi còn có cái nhìn chưa đúng về cổ phiếu hay trái phiếu", TS. Lê Đức Khánh nhận định.

Theo các chuyên gia, trên thực tế, rất nhiều nhà đầu tư cá nhân quan tâm tới việc tích sản cổ phiếu. Từ nhân viên công sở, người kinh doanh buôn bán cho đến người nội trợ đều đặn trích tiền hàng tháng để mua cổ phiếu vì kênh này không đòi hỏi vốn lớn như bất động sản.

Tuy nhiên, kết quả mà nhiều người nhận về lại là những khoản thua lỗ nặng nề. Qua thực tế tiếp xúc với nhà đầu tư, có hai kịch bản thất bại phổ biến nhất thường xuyên lặp lại.

Đầu tiên, bà Lê Thị Lệ Hằng nhấn mạnh nguyên tắc sống còn: Đã đầu tư là phải biết rõ mình đang đầu tư vào cái gì. Nhà đầu tư cần phân biệt rạch ròi giữa một "doanh nghiệp tốt" và một "cổ phiếu giá tốt".

Có những doanh nghiệp làm ăn rất bài bản nhưng do chưa truyền thông đầy đủ nên thị trường chưa hiểu hết giá trị, khiến giá cổ phiếu chưa tăng. Trường hợp này đòi hỏi sự kiên nhẫn và hoàn toàn xứng đáng để tiếp tục mua tích lũy.

Ngược lại, nếu giá cổ phiếu lao dốc do chính nội tại doanh nghiệp vận hành yếu kém, ban điều hành có vấn đề và không còn đáp ứng các tiêu chí đầu tư ban đầu, nhà đầu tư buộc phải dứt khoát cắt lỗ chứ tuyệt đối không được trung bình giá xuống.

"Nếu tự lựa chọn cổ phiếu, danh mục chỉ nên có tối đa không quá 10 cổ phiếu để còn đủ thời gian đọc báo cáo phân tích và cập nhật thông tin doanh nghiệp. Còn nếu không có nhiều thời gian, kỷ luật giải ngân định kỳ hàng tháng vào chứng chỉ quỹ hoặc rổ chỉ số quan trọng hơn rất nhiều so với việc cố gắng dự đoán đỉnh đáy thị trường, bởi bạn có thể đoán đúng một hai lần nhưng không bao giờ đoán đúng được mãi mãi", bàLê Thị Lệ Hằng chia sẻ.

Bổ sung góc nhìn cho nhà đầu tư cá nhân, TS. Lê Đức Khánh khuyến nghị mỗi người chỉ nên nắm giữ gọn từ 3 đến 5 cổ phiếu đại diện cho các nhóm cơ hội để giữ tâm lý thoải mái.

Với số đông nhà đầu tư không chuyên, lựa chọn an toàn nhất là trường phái đầu tư giá trị, ưu tiên các doanh nghiệp đầu ngành có định giá thấp hơn tài sản thực, lợi nhuận ổn định qua năm tháng và duy trì tỷ lệ chi trả cổ tức bằng tiền mặt cao hàng năm.

Từ triết lý Vanguard đến ý tưởng "1 triệu chỉ số cho 1 triệu khách hàng"

Từ thực trạng số đông nhà đầu tư cá nhân thiếu thời gian và kiến thức để tự chọn cổ phiếu đơn lẻ, TS. Lê Đức Khánh nhắc lại cột mốc 51 năm kể từ ngày huyền thoại John Bogle sáng lập quỹ chỉ số Vanguard với triết lý nhà đầu tư cá nhân nên đầu tư mô phỏng theo một rổ chỉ số để hưởng trọn vẹn sự tăng trưởng dài hạn của thị trường chung.

Tuy nhiên, khi bà Lê Thị Lệ Hằng về tiếp quản vị trí Tổng Giám đốc tại Sài Gòn Capital và ngồi lại cùng Ban giám đốc cũng như đội ngũ phân tích của TS. Lê Đức Khánh tại VPS, hai bên đã đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu thị trường Việt Nam có thực sự cần thêm một quỹ mở hay một quỹ ETF truyền thống nữa không?

Thực tế cho thấy danh mục của hầu hết các quỹ mở và ETF trên thị trường Việt Nam hiện nay đều khá giống nhau, bởi số lượng doanh nghiệp chất lượng cao đáp ứng tiêu chuẩn tăng trưởng bền vững trên sàn chỉ có bấy nhiêu.

Quan sát sự tiến hóa của ngành quản lý tài sản toàn cầu, hai đơn vị quyết định đi theo hướng Direct Indexing (Đầu tư chỉ số trực tiếp) và cho ra đời sản phẩm VSI (VPS Smart Indexing) tích hợp ngay trên ứng dụng VPS SmartOne.

"Thay vì tạo ra 1 quỹ ETF hay 1 chỉ số dùng chung cho 1 triệu khách hàng, chúng tôi đảo ngược tư duy, hướng tới mục tiêu trong 5 – 6 năm tới sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu về khẩu vị rủi ro để tạo ra 1 triệu chỉ số được cá nhân hóa cho 1 triệu khách hàng. Mỗi nhà đầu tư sẽ sở hữu một danh mục riêng biệt phù hợp nhất với mình", bà Lê Thị Lệ Hằng chia sẻ.

Tích sản cổ phiếu đúng cách là bài toán mà VSI đang giải quyết. Ảnh: Hoàng Anh

Để biến ý tưởng này thành một công cụ vận hành tự động bằng thuật toán, đội ngũ chuyên gia của hai định chế đã thiết kế VSI với những đặc tính khác biệt hoàn toàn so với các sản phẩm quỹ truyền thống trên thị trường.

Đầu tiên, hệ thống sử dụng hai lớp thuật toán "Downside Risk Parity" (phân bổ rủi ro giảm giá đồng đều) và "Momentum" (đi theo xu hướng). Từ rổ khoảng 20 cổ phiếu vượt qua bộ lọc khắt khe về quy mô vốn hóa, thanh khoản, tỷ lệ room ngoại và giao dịch hàng tháng, VSI không phân bổ tỷ trọng theo vốn hóa như các chỉ số thông thường.

Thay vào đó, hệ thống áp dụng mô hình Downside Risk Parity đã được kiểm thử dữ liệu lịch sử suốt 10 năm để phân bổ đều rủi ro giảm giá của từng cổ phiếu trong rổ, kết hợp với yếu tố Momentum và tự động tái cơ cấu định kỳ hàng tháng.

Thứ hai, hệ thống tối ưu hóa theo quy mô vốn và loại bỏ 100% cổ phiếu lô lẻ, đảm bảo nhà đầu tư chỉ mua cổ phiếu lô chẵn, triệt tiêu hoàn toàn bất tiện của cổ phiếu lô lẻ vốn khó bán và chịu chi phí cao.

Với mức vốn khởi điểm tối thiểu 50 triệu đồng và mức tích sản định kỳ hàng tháng từ 5 triệu đồng, thuật toán sẽ tự động biến thiên danh mục để có phương án hiệu quả nhất.

Quan trọng nhất, quyền sở hữu trực tiếp cổ phiếu ngay trên tài khoản cá nhân. Đây là điểm đột phá lớn nhất của VSI so với chứng chỉ quỹ và ETF. Khi tham gia VSI, toàn bộ các mã cổ phiếu được mua đều đứng tên trực tiếp của chính nhà đầu tư trên tài khoản chứng khoán cá nhân tại VPS chứ không phải đứng tên công ty quản lý quỹ.

Nhờ đó, mọi khoản cổ tức bằng tiền mặt hay quyền mua cổ phiếu phát hành thêm từ doanh nghiệp đều chảy thẳng về tài khoản của nhà đầu tư một cách minh bạch.

Trải qua hơn hai thập kỷ theo dõi thị trường từ những viên gạch pháp lý đầu tiên của ba thập kỷ trước cho đến những thuật toán chỉ số cá nhân hóa ngày hôm nay, bà Hằng nhận ra thông điệp cốt lõi dành cho nhà đầu tư cá nhân vẫn không hề thay đổi.

"Đó là sự giàu có bền vững trên thị trường chứng khoán không đến từ những cú đặt cược cảm tính, mà được kiến tạo từ sự hiểu biết, tầm nhìn dài hạn và một kỷ luật tích sản kiên định qua từng chu kỳ thị trường", người đứng đầu Sài Gòn Capital chia sẻ.