Thu nhập cơ bản phổ quát mà CEO OpenAI ủng hộ có khả thi ở Việt Nam?

Vài năm gần đây, khi các công nghệ tự động hóa và AI (trí tuệ nhân tạo) phát triển mạnh mẽ, một khái niệm từng bị coi là kỳ quặc đã trở thành chủ đề được thảo luận sôi động trên nhiều diễn đàn chính sách và kinh tế toàn cầu: UBI.

Ở dạng thuần nhất, UBI là một khoản tiền mặt định kỳ mà chính phủ trả cho mọi công dân, không điều kiện, bất kể họ có việc làm hay thu nhập như thế nào, nhằm đảm bảo cho mỗi người một mức sống tối thiểu mà không rơi vào tình trạng thiếu thốn. Ở những nơi thử nghiệm ngắn hạn, từ bang Alaska (Mỹ) đến nước Kenya, UBI được chứng minh có thể giảm nghèo, khiến người dân an tâm hơn về mặt tài chính và giảm căng thẳng liên quan đến bấp bênh thu nhập.

Ý tưởng này càng được để mắt đến khi AI ngày càng xâm nhập sâu vào thị trường lao động. Song liệu mô hình này có khả thi ở các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, nơi nền kinh tế còn phụ thuộc nhiều vào lao động?

Bản chất của thu nhập cơ bản phổ quát

Trước hết, cần làm rõ bản chất của UBI. Đây không phải là phiên bản sửa đổi của trợ cấp xã hội truyền thống, mà là khoản tiền chi cho tất cả người dân đều đặn, không kèm yêu cầu về thu nhập, việc làm hay tình trạng gia cảnh. Mục tiêu là tạo ra một “sàn tài chính” cho mọi người, giảm bất ổn và cải thiện chất lượng sống. Khái niệm này được các nhà kinh tế và triết gia như Thomas Paine và Milton Friedman bàn luận từ lâu, nhưng chỉ thu hút sự chú ý mạnh mẽ trong thập kỷ này khi công nghệ gây ra những thay đổi sâu rộng với thị trường lao động.

Các nghiên cứu ở một số nơi trên thế giới cho thấy UBI có thể mang lại những lợi ích đáng kể. Ví dụ, tại Kenya, chương trình thí điểm UBI đã tạo ra sự mở rộng kinh tế đáng kể trong cộng đồng nông thôn, không làm giảm nhu cầu lao động mà còn khuyến khích người dân tự tạo việc làm và nâng cao thu nhập. Ở bang Alaska, các khoản chia từ quỹ tài sản đã giúp giảm tỷ lệ béo phì ở trẻ em, cho thấy UBI có thể ảnh hưởng tích cực đến sức khỏe và giáo dục của cộng đồng. Song hiện tại chưa có quốc gia nào triển khai UBI dài hạn và toàn dân.

Tại sao UBI lại nóng trở lại trong thời đại AI?

Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, nhiều doanh nhân công nghệ nổi tiếng, gồm cả Sam Altman, Elon Musk và Dario Amodei, bày tỏ rằng UBI có thể là công cụ để đối phó với sự thay đổi cấu trúc thị trường lao động khi máy móc đảm nhiệm nhiều công việc hơn.

Theo họ, nếu AI có thể tự động hóa công việc và khiến lao động con người trở nên dư thừa, thì một khoản thu nhập cơ bản không điều kiện có thể giúp duy trì mức sống và giảm bất ổn kinh tế.

Những năm gần đây, ý tưởng về việc các quốc gia triển khai UBI đã chuyển từ chủ đề hẹp trong giới công nghệ sang cuộc thảo luận chính thống, phần lớn nhờ cựu ứng viên Tổng thống Mỹ Andrew Yang đã đưa UBI trở thành trung tâm trong chiến dịch tranh cử năm 2020.

Andrew Yang từng đề xuất khoản chi 1.000 USD hàng tháng cho tất cả người Mỹ trưởng thành mà không kèm bất kỳ điều kiện nào. Ý tưởng này lúc đầu gặp phải sự nghi ngờ và chiến dịch tranh cử của ông nhanh chóng thất bại. Song sau sự thành công của các khoản chi trả kích thích kinh tế thời kỳ đại dịch COVID-19 và AI trỗi dậy, ý tưởng này đã thu hút sự quan tâm trở lại.

Andrew Yang từng đề xuất khoản chi 1.000 USD hàng tháng cho tất cả người Mỹ trưởng thành mà không kèm bất kỳ điều kiện nào - Ảnh: Internet

Các chương trình thu nhập cơ bản đảm bảo, tương tự UBI nhưng chỉ nhắm vào những nhóm đối tượng cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định, đã được thử nghiệm hơn 100 lần trên khắp nước Mỹ. Hiện có 16 bang ở Mỹ cùng thủ đô Washington D.C triển khai các chương trình này, chi trả tiền mặt trực tiếp cho cư dân mà không ràng buộc, theo trang Insider.

Tuy nhiên, nhiều nhà phê bình cho rằng UBI có thể làm giảm động lực làm việc hoặc khuyến khích chi tiêu không hợp lý. Một số khác cảnh báo chi phí thực hiện UBI có thể dẫn tới tăng thuế hoặc cắt giảm ngân sách địa phương. Tuy nhiên, các lãnh đạo AI đều cho rằng đây là phương án tốt nhất để giảm thiểu những tác động tiêu cực mà công nghệ có thể gây ra cho nền kinh tế.

Sam Altman (Giám đốc điều hành OpenAI) là người ủng hộ UBI lâu năm. Vào tháng 7.2025, kết quả nghiên cứu về UBI của Sam Altman được công bố. Nghiên cứu bắt đầu từ năm 2019, do phòng thí nghiệm phi lợi nhuận OpenResearch thực hiện, với đóng góp 60 triệu USD từ OpenAI, trong đó 14 triệu USD là tiền cá nhân của Sam Altman.

Trong nghiên cứu, OpenResearch phân phát tiền cho 3.000 cư dân ở các thành phố, vùng ngoại ô và nông thôn của bang Texas và Illinois (Mỹ), tất cả có thu nhập hàng năm dưới 28.000 USD.

1/3 trong số họ nhận 1.000 USD mỗi tháng trong ba năm, số còn lại nhận 50 USD mỗi tháng. Kết quả cho thấy những người nhận 1.000 USD tăng chi tiêu trung bình 310 USD mỗi tháng, chủ yếu cho thực phẩm, nhà ở và đi lại.

Sam Altman lưu ý rằng dù có giảm căng thẳng và bất an về thực phẩm trong năm đầu tiên, các hiệu ứng này giảm dần vào năm thứ hai và thứ ba, đồng thời nhấn mạnh rằng tiền mặt đơn thuần không thể giải quyết các vấn đề như bệnh mãn tính, thiếu dịch vụ chăm sóc trẻ em hay chi phí nhà ở cao.

Sam Altman là người ủng hộ UBI lâu năm - Ảnh: Internet

Elon Musk (Giám đốc điều hành Tesla và SpaceX) là người ủng hộ mạnh mẽ UBI. Tỷ phú giàu nhất thế giới cho rằng UBI có thể mang lại cho mọi người nhiều tự do hơn trong việc sử dụng thời gian, tiền bạc của họ. Theo ông, AI sẽ làm tăng tỷ lệ UBI mà mọi người có thể nhận được. Elon Musk thậm chí hình dung một tương lai gần trong đó AI và robot tạo ra sự sung túc cho mọi người, cho phép họ không cần làm việc, thậm chí khiến tiền bạc trở nên không còn quan trọng.

Dario Amodei (Giám đốc điều hành Anthropic) cho rằng UBI là điều tối thiểu cần làm để giảm thiểu tác động của AI. Ông nhấn mạnh rằng những thay đổi về kinh tế do AI tạo ra sẽ cần những giải pháp toàn diện hơn để chống bất bình đẳng.

Geoffrey Hinton, nhà khoa học được mệnh danh là “cha đẻ AI”, từng thảo luận về nỗi sợ hãi của ông về việc mất việc làm do AI gây ra và khuyên chính phủ Anh nên áp dụng UBI như một giải pháp.

Những cuộc tranh luận về UBI càng sôi nổi hơn khi có nghiên cứu cho thấy năng suất lao động tăng nhưng tiền lương trung bình không tăng tương ứng. Điều này có nghĩa là ngay cả khi công nghệ giúp tạo ra của cải nhiều hơn, phần lớn giá trị đó lại tập trung vào các cổ đông và chủ sở hữu vốn, làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo. Trong bối cảnh đó, UBI được coi như phao cứu sinh để chia sẻ phần giá trị tăng thêm cho mọi người.

Thu nhập cơ bản phổ quát có khả thi ở các quốc gia đang phát triển như Việt Nam?

Từ hình dung UBI đến việc thực hiện trong thực tế là một khoảng cách rất lớn, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Bài học từ các nước phát triển cho thấy UBI có thể được thử nghiệm và thực hiện ở quy mô nhỏ hoặc hạn chế, nhưng để triển khai toàn quốc thì đòi hỏi nguồn lực tài chính khổng lồ.

Ở các nền kinh tế lớn như Mỹ, việc trả một khoản UBI đủ để đảm bảo mức sống tối thiểu cho toàn dân (hơn 348 triệu người) có thể tiêu tốn hàng nghìn tỉ USD mỗi năm, tương đương hàng chục phần trăm GDP quốc gia (hơn 30.000 tỉ USD vào năm 2025). Đây là một gánh nặng ngân sách rất lớn ngay cả với nước giàu.

Với một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, thách thức này càng lớn hơn. Việt Nam hiện có quy mô GDP khiêm tốn hơn so với các nước phát triển, trong khi chi phí chi trả UBI toàn dân (hơn 102 triệu người) ngay cả ở mức thấp cũng có thể vượt xa khả năng ngân sách. Năm 2025, quy mô GDP của Việt Nam đạt hơn khoảng 514 tỉ USD.

Ngoài ra, cơ cấu thu thuế của Việt Nam hiện chủ yếu dựa vào thuế tiêu dùng và thuế thu nhập từ lao động, trong khi nguồn thu từ vốn và tài sản vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ hơn và chưa phát triển mạnh. Điều này khiến việc tài trợ cho một chương trình UBI toàn quốc trở thành thách thức tài chính rất lớn.

Không chỉ chi phí mà áp lực lên các hệ thống an sinh hiện có cũng là điều cần cân nhắc. Nếu một chương trình UBI được triển khai mà không đồng thời cải cách hệ thống an sinh hiện tại, ngân sách quốc gia có thể rơi vào tình trạng quá tải, ảnh hưởng đến các dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục và hạ tầng cơ sở.

Nguy cơ với thị trường lao động

"Giảm động lực làm việc" là một trong những lập luận phản biện mạnh mẽ với UBI. Các nhà phê bình lo ngại rằng khi mọi người nhận được một khoản tiền định kỳ mà không cần phải làm việc, họ ít có động lực tham gia vào lực lượng lao động hơn. Điều này có thể dẫn tới tình trạng thiếu lao động, giảm năng suất và làm suy yếu nền kinh tế trong dài hạn.

Trong bối cảnh Việt Nam, nơi lực lượng lao động trẻ đông đảo và đang chuyển dịch từ nông nghiệp sang dịch vụ, việc triển khai chương trình UBI mà không có cơ chế duy trì động lực làm việc có thể gây ra nhiều hệ quả không mong muốn. Một xã hội mà nhiều người không làm việc có thể dẫn đến sụt giảm lực lượng lao động trong những ngành thiết yếu và tạo ra gánh nặng tài chính với những người vẫn đi làm.

Mô hình thay thế và bài học thực tế

Song không vì thế mà các nước đang phát triển bác bỏ hoàn toàn ý tưởng hỗ trợ thu nhập. Thực tế, một số chương trình hỗ trợ mục tiêu, như trợ cấp có điều kiện hoặc hỗ trợ thu nhập cho các nhóm dễ bị tổn thương, đã cho thấy hiệu quả giảm nghèo và cải thiện chất lượng sống.

Các mô hình bán phần, chẳng hạn chỉ hỗ trợ người khó khăn hoặc trong độ tuổi nhất định, có thể khả thi hơn nhiều so với UBI toàn dân. Điều đó không chỉ giảm chi phí mà còn giúp nhắm đúng vào nhóm cần hỗ trợ nhất mà không mở rộng quá mức gánh nặng ngân sách.

Bài học từ các nước như Kenya, nơi thử nghiệm UBI tại các cộng đồng nông thôn và nhận thấy các hiệu quả tích cực như tăng thu nhập, tăng tự tạo việc làm và cải thiện chất lượng sống, cho thấy một mô hình này có thể mang lại lợi ích nếu được thiết kế phù hợp với bối cảnh kinh tế và xã hội cụ thể.

Với Việt Nam, các nhà phân tích kinh tế và hoạch định chính sách đang thảo luận về những cách tiếp cận khác nhau để đối phó với thay đổi do AI. Trong bối cảnh lực lượng lao động trẻ, chi phí sinh hoạt tăng cao và bất bình đẳng thu nhập vẫn là thách thức, một số đề xuất như hỗ trợ học nghề, đầu tư giáo dục hoặc các khoản trợ cấp định hướng cho người bị mất việc do AI, là những giải pháp thiết thực hơn hiện tại.

Việc đầu tư vào nâng cao kỹ năng và giáo dục có thể giúp người lao động thích nghi với thị trường việc làm đang thay đổi, thay vì phụ thuộc vào một khoản thu nhập định kỳ không điều kiện. Điều đó không chỉ giúp duy trì động lực làm việc mà còn tăng khả năng cạnh tranh và hiệu quả lao động trong dài hạn.