Thư viện số về thế giới tự nhiên

Nguồn dữ liệu đồ sộ này không chỉ bảo tồn di sản tri thức của nhân loại mà còn mở ra cơ hội cho những khám phá và hiểu biết mang tính đột phá về đa dạng sinh học, sự tiến hóa và biến đổi của thế giới tự nhiên.

Những minh họa về thế giới thiên nhiên trong Thư viện Di sản đa dạng sinh học . Ảnh: BHL

Những minh họa thiên nhiên tuyệt đẹp

Mở cửa hơn 20 năm qua, khoảng 64 triệu trang chia sẻ kiến thức khoa học miễn phí thông qua Thư viện Di sản đa dạng sinh học trực tuyến lớn nhất thế giới. Theo Guardian, hơn 680 bảo tàng, trường đại học, thư viện và viện nghiên cứu khoa học trên khắp thế giới, từ Trung Quốc, Singapore, Úc, New Zealand đến châu Âu, châu Phi, Mexico, Canada và Mỹ đã đóng góp hàng triệu tài liệu, bản minh họa lịch sử và công trình nghiên cứu về các loài sinh vật còn tồn tại cũng như đã tuyệt chủng.

Đến nay, Thư viện Di sản đa dạng sinh học thu hút hàng triệu lượt truy cập. Trong đó, có cú “nhấp chuột” để đọc về loại gỗ mà các nhà sản xuất thời Victoria (1837 - 1901) sử dụng để làm gậy đi bộ. Nhiều lượt khác lướt xem hình minh họa về hổ Tasmania (loài thú ăn thịt có túi, bề ngoài giống như chó sói, với những sọc vằn trên lưng). Đây là động vật đặc hữu của Úc và không giống bất kỳ loài nào tồn tại ngày nay. Nhiều truy cập chiêm ngưỡng nhật ký thực địa của nhà thực vật học đầu tiên khám phá Nam Cực.

Mới đây, báo cáo từ Vườn Bách thảo Hoàng gia (RBG Kew) tại Vương quốc Anh tiết lộ vai trò quan trọng của số hóa trong việc “chuyển đổi khả năng hiểu biết và ứng phó với khủng hoảng khí hậu và đa dạng sinh học”. RBG Kew khẳng định, Thư viện Di sản đa dạng sinh học đã chứng minh lần đầu tiên cách số hóa kiến thức khoa học của hàng thế kỷ.

Ông David Iggulden, người đứng đầu ủy ban điều hành BHL và là người đứng đầu bộ phận dữ liệu và kỹ thuật số, thư viện và lưu trữ tại RBG Kew mô tả Thư viện Di sản đa dạng sinh học là một nguồn tài nguyên vô giá và “hoàn toàn thiết yếu” đối với các nhà khoa học trong lĩnh vực này.

Ngoài các tài liệu và tạp chí về đa dạng sinh học đã được xuất bản, còn có thư từ, tranh minh họa, ghi chép về khí hậu, nhật ký thực địa, hồ sơ hệ sinh thái, ghi chép về phân bố và các bản thảo chứa đựng những câu chuyện thu thập ban đầu của một loài cụ thể hoặc mô tả chi tiết các chuyến thám hiểm của tiền nhân.

Trong đó, cuốn sách cổ nhất, cũng là một trong những bản thảo y học phương Tây sớm nhất hay còn được gọi là cuốn dược điển thời trung cổ Circa instans, có niên đại khoảng năm 1190. Được xem là văn bản cơ bản trong sự phát triển của thực vật học hiện đại, cuốn sách giúp chuẩn hóa tên gọi thực vật và công dụng của chúng trên khắp châu Âu thời trung cổ. Cuốn sách được Vườn Bách thảo New York (Mỹ) số hóa vào năm ngoái.

Cuốn catalogue triển lãm minh họa năm 1892 của Henry Howell & Co, công ty thời Victoria có trụ sở tại London, là nhà sản xuất gậy đi bộ lớn nhất thế giới. Ông David Iggulden nhận định, những danh mục như thế rất hữu ích cho các nhà khoa học nghiên cứu về những loại cây được sử dụng cho mục đích kinh tế, cũng như tầm quan trọng và đặc điểm của gỗ, cách gỗ được sử dụng trong suốt lịch sử.

Liên minh toàn cầu về thiên nhiên

Thư viện Di sản đa dạng sinh học ra đời sau khi các thủ thư trên thế giới đưa ra ý tưởng táo bạo để cải thiện nghiên cứu toàn cầu về biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học vào thời điểm mang tính chuyển đổi trong lịch sử internet. Đó là buổi bình minh của web 2.0, khi việc sử dụng internet để kết nối và giao lưu bắt đầu trở nên phổ biến. Vào thời điểm đó, ý tưởng hợp tác quốc tế trong dự án số hóa quy mô lớn thực sự “mang tính cách mạng”.

Một album nổi tiếng là cuốn sách Poissons, Ecrivisses et Crabes của Louis Renard từ thế kỷ 18, gồm hình minh họa nàng tiên cá và những sinh vật tưởng tượng khác, xen lẫn những hình ảnh đích thực về mặt khoa học của các loài cá, tôm hùm và cua có thật. Album được đánh giá là ấn phẩm màu sớm nhất được biết đến về cá. Đây là một phần thực sự quan trọng của văn học khoa học từ thời kỳ Khai sáng (thế kỷ 17, 18), khi con người đi ra ngoài và khám phá những vùng đất trên thế giới mà họ chưa từng thấy trước đó.

Trong thời kỳ đại dịch, các nhật ký lịch sử được tải lên Thư viện Di sản đa dạng sinh học đã giúp các nhà khoa học chứng minh rằng đã có “sự thay đổi lớn” về phân bố và số lượng của các loài lan quý hiếm của Úc trong “mùa hè đen tối” của các vụ cháy rừng, vào cuối năm 2019 và đầu năm 2020.

Vì thế, Thư viện Di sản đa dạng sinh học là bộ sưu tập kỹ thuật số quan trọng nhất về tài liệu đa dạng sinh học trên thế giới. Thư viện cung cấp quyền truy cập trực tuyến miễn phí và mở cho hơn 250.000 đầu sách từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 21 về nhiều chủ đề đa dạng sinh học, thông qua cổng thông tin thư viện kỹ thuật số: biodiversitylibrary.org.