Thúc đẩy doanh nghiệp spin-off: Gỡ nút thắt để đưa tri thức ra thị trường

Các thành viên Fablab (Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội) cùng nhau triển khai và thực hiện các ý tưởng sáng tạo. Ảnh: USTH.

Khơi thông điểm nghẽn thể chế và tài sản trí tuệ

Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, thời gian qua, Đảng và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo hành lang pháp lý để đưa nhanh tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất, kinh doanh và đời sống. Tuy vậy, theo ông, “điểm nghẽn” lớn nhất vẫn nằm ở khâu thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Trong bối cảnh Việt Nam, doanh nghiệp spin-off được đánh giá là con đường phù hợp để đưa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Mô hình này không chỉ giúp thương mại hóa công nghệ mà còn kết nối nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, góp phần hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ “tại chỗ”.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy nhiều rào cản đáng kể, nổi bật là vấn đề định giá tài sản trí tuệ. Việc chuyển các kết quả nghiên cứu thành tài sản có thể giao dịch, góp vốn hoặc thế chấp vẫn gặp khó khăn do thiếu cơ chế định giá minh bạch và thống nhất. Điều này khiến các trường đại học và nhà khoa học lúng túng khi đưa sản phẩm nghiên cứu ra thị trường.

Bên cạnh đó, khoảng cách giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và sản phẩm thương mại – “thung lũng chết” – vẫn là thách thức lớn. Nhiều công nghệ dừng lại ở giai đoạn thử nghiệm do thiếu nguồn lực để hoàn thiện sản phẩm và kiểm chứng thị trường.

TS Nguyễn Hữu Xuyên, Phó Viện trưởng Học viện Chiến lược và Chính sách Khoa học và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng cần chuyển từ tư duy quản lý quy trình sang quản lý theo kết quả và vòng đời sản phẩm. Đồng thời, việc định giá tài sản trí tuệ cần dựa trên nhu cầu thị trường.

“Một chính sách hiệu quả là chính sách tạo động lực cho nhà khoa học, giúp tổ chức đại học phát triển và thúc đẩy chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế - xã hội”, TS Nguyễn Hữu Xuyên nhấn mạnh.

Hoàn thiện hệ sinh thái hỗ trợ

Không chỉ vướng mắc về chính sách, hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp spin-off tại Việt Nam cũng chưa thực sự đồng bộ. Hiện cả nước có khoảng 80 vườn ươm doanh nghiệp, chủ yếu tập trung tại Hà Nội và TPHCM, đồng thời đang mở rộng sang các địa phương như Đà Nẵng, Cần Thơ. Các vườn ươm, trung tâm đổi mới sáng tạo và tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp đã hình thành, nhưng chất lượng dịch vụ chưa đồng đều, thiếu tiêu chuẩn đánh giá và phân tầng rõ ràng.

PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, việc thiếu hệ thống tiêu chuẩn quốc gia cho các vườn ươm khiến nhà đầu tư khó đánh giá năng lực các tổ chức hỗ trợ. Theo ông, cần sớm xây dựng bộ tiêu chuẩn và quy trình đánh giá nhằm nâng cao hiệu quả của toàn hệ sinh thái.

Ở góc độ pháp lý và triển khai, ông Phạm Tuấn Hiệp, Giám đốc đầu tư BK Holdings (Đại học Bách khoa Hà Nội) lưu ý cần phân biệt rõ các loại hình doanh nghiệp trong trường đại học, từ doanh nghiệp thương mại hóa kết quả nghiên cứu đến doanh nghiệp quản lý tài sản trí tuệ. Nếu không tách bạch rõ, các trường dễ xây dựng đề án sai căn cứ pháp lý.

Một yếu tố quan trọng khác là vai trò của đội ngũ cố vấn và nguồn nhân lực. Theo TS Khổng Quốc Minh, Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ), các nhóm khởi nghiệp từ trường đại học thường mạnh về công nghệ nhưng thiếu kỹ năng kinh doanh, quản trị và tiếp cận thị trường. Do đó, cần xây dựng mạng lưới cố vấn chuyên nghiệp, có tiêu chí đánh giá và được đào tạo bài bản.

Phát triển doanh nghiệp spin-off còn gắn trực tiếp với nâng cao chất lượng đào tạo. Ông Phạm Đức Nghiệm nhấn mạnh, khi doanh nghiệp và nhà đầu tư tham gia phát triển các spin-off, hoạt động đào tạo sẽ gắn chặt hơn với thực tiễn. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà còn được tiếp cận môi trường sản xuất, kinh doanh, qua đó nâng cao kỹ năng và cơ hội việc làm.