Thúc đẩy tiêu dùng bền vững: Từ hoàn thiện thể chế đến thay đổi hành vi

TS Tạ Đình Thi: "Phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam". Ảnh: TCCT.

Tại Diễn đàn Tiêu dùng bền vững năm 2026 diễn ra mới đây, TS. Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng trước những thách thức từ biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và an ninh năng lượng, phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, đồng thời khuyến khích sản xuất và tiêu dùng bền vững. Cùng với định hướng này, hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã có những bước chuyển quan trọng.

Trong lĩnh vực môi trường, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 thiết lập cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), cùng các quy định về phát triển thị trường carbon và quản lý rác thải nhựa. Việc nghiên cứu bổ sung quy định về tỷ lệ bắt buộc sử dụng nhựa tái chế trong sản xuất bao bì, hàng hóa tiêu dùng cũng được đặt ra, gắn với khuyến khích phân loại rác tại nguồn và sử dụng sản phẩm chứa vật liệu tái chế đạt chuẩn.

Trong lĩnh vực năng lượng, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, có hiệu lực từ đầu năm 2026, hoàn thiện các quy định về dán nhãn năng lượng, định mức tiêu hao năng lượng và thúc đẩy mô hình công ty dịch vụ năng lượng. Trong khi đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 góp phần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, ngăn ngừa hành vi gian lận và tình trạng “tẩy xanh” sản phẩm trên thị trường, không gian mạng.

Tuy nhiên, theo TS Tạ Đình Thi, hoàn thiện chính sách cần đi cùng nâng cao hiệu lực thực thi. Ông đề nghị tiếp tục rà soát pháp luật về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; tăng cường giám sát chính sách môi trường, chuyển đổi năng lượng, đồng thời đẩy mạnh mua sắm công theo hướng ưu tiên sản phẩm tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường.

Ở cấp độ doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, thiết kế sản phẩm thân thiện với môi trường, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và minh bạch thông tin trên nhãn hàng hóa.

TS Tạ Đình Thi nhấn mạnh doanh nghiệp cần nhìn nhận việc thực hiện trách nhiệm môi trường và nghĩa vụ EPR như một khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn, thay vì chỉ là chi phí tuân thủ. Các giải pháp như kéo dài tuổi thọ sản phẩm, tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng, giảm bao bì không cần thiết và tăng khả năng sửa chữa, tái chế sẽ góp phần củng cố niềm tin của người tiêu dùng, duy trì và mở rộng thị trường.

Ở chiều ngược lại, người tiêu dùng cũng có vai trò định hình thị trường thông qua quyết định mua sắm. Việc ưu tiên thiết bị có nhãn năng lượng hiệu suất cao, tắt thiết bị khi không sử dụng, lựa chọn bao bì tái chế và hạn chế rác thải nhựa là những hành động cụ thể có thể thực hiện ngay trong mỗi gia đình.