Thực hiện Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị Bài 1: Từ thực tiễn cơ sở đến hoàn thiện thể chế

Thực tiễn từ cơ sở chính là nguồn thông tin quan trọng tiếp tục hoàn thiện thể chế. Ảnh: H. Hạnh

Thực hiện mục tiêu đó, thực tiễn từ cơ sở - nơi gần dân, sát dân và trực tiếp tổ chức thi hành pháp luật - chính là nguồn thông tin quan trọng tiếp tục hoàn thiện thể chế.

Thể chế qua thực tiễn cấp xã

"Tôi thấy nhiều thủ tục hiện nay yêu cầu thực hiện trên cổng dịch vụ công phải có tài khoản định danh điện tử, sử dụng điện thoại thông minh. Trong khi đó, nhiều người dân miền núi, nhất là người cao tuổi và đồng bào dân tộc thiểu số còn gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ". Phản ánh của cử tri Đậu Đình Lý, xã Tam Hợp, tỉnh Nghệ An tại một cuộc TXCT trước kỳ họp thường lệ giữa năm 2026 của HĐND tỉnh cho thấy những vướng mắc đang phát sinh trong quá trình chuyển đổi số ở cơ sở. Thực tế, nhiều chính sách được xây dựng theo hướng thống nhất trên phạm vi cả nước, nhưng khi triển khai tại các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa lại xuất hiện những khó khăn mà quá trình xây dựng chính sách khó có thể lường hết.

Một góc nhìn khác về khoảng cách giữa quy định và thực tiễn được thể hiện qua vụ việc tại Điểm phục vụ hành chính công phường Ngọc Hà (Hà Nội). Dù quy trình xử lý cơ bản đúng quy định, nhưng cách hướng dẫn, giao tiếp với công dân chưa thực sự phù hợp với hoàn cảnh cụ thể, dẫn đến phản ánh từ người dân. Câu chuyện cho thấy chất lượng phục vụ không chỉ nằm ở việc làm đúng quy trình mà còn ở khả năng vận dụng linh hoạt, lấy người dân làm trung tâm.

Trong khi đó, chị H’Hạnh Adrơng, xã Ea Drăng, Đắk Lắk chia sẻ: “Ngày trước, khi còn xã cũ, tôi xin chứng thực chữ ký chỉ mất 10 phút. Nay địa bàn rộng hơn, việc đi lại xa hơn; các thủ tục điện tử đối với người cao tuổi, phụ nữ người đồng bào như chúng tôi cũng khá vất vả nếu không có cán bộ hỗ trợ”. Từ thực tiễn đó, chị kiến nghị duy trì các điểm phục vụ hành chính công tại địa bàn xã cũ để tạo thuận lợi hơn cho người dân vùng sâu, vùng xa.

Đằng sau mỗi phản ánh không chỉ là mong muốn giải quyết một vụ việc cụ thể mà còn là những tín hiệu cho thấy một số quy định hoặc cách thức tổ chức thực hiện cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện. Thực tiễn cho thấy, cấp xã không chỉ là nơi tổ chức thi hành pháp luật mà còn là nơi phát hiện sớm nhất những điểm nghẽn của thể chế. Nếu Quốc hội là nơi ban hành luật thì chính quyền cơ sở chính là nơi kiểm nghiệm chất lượng của luật trong đời sống.

Trong bối cảnh đó, hoạt động TXCT, giám sát, chất vấn của HĐND cấp xã có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông qua những phản ánh từ cơ sở, các cơ quan dân cử không chỉ giám sát việc thực thi pháp luật mà còn góp phần nhận diện những quy định chưa phù hợp, những khoảng trống cần được sửa đổi, bổ sung. Đây chính là nguồn dữ liệu thực tiễn quý giá hoàn thiện thể chế, bảo đảm pháp luật ngày càng gần dân, sát dân và khả thi hơn.

Tiếng nói từ chính người thực thi pháp luật ở cấp xã

Một trong những yêu cầu đáng chú ý của Kết luận số 09-KL/TW là tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi. Muốn làm tốt việc này, không thể thiếu tiếng nói từ cơ sở - nơi pháp luật được thực thi và kiểm nghiệm mỗi ngày. Không ai nhìn rõ những bất cập của pháp luật bằng những người trực tiếp giải quyết công việc cho dân. Đó là công chức tại Trung tâm Phục vụ hành chính công, công chức phụ trách tư pháp - hộ tịch, địa chính, văn hóa - xã hội, cán bộ công an, đại biểu HĐND thường xuyên TXCT...

Một cán bộ tiếp nhận và trả kết quả cấp xã cho biết, nhiều thủ tục hiện nay được quy định rất chặt chẽ nhưng trong quá trình thực hiện vẫn phát sinh những vướng mắc liên ngành. Đơn cử như thủ tục cấp đổi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất phải qua nhiều khâu xác minh, phối hợp giữa cấp xã, Văn phòng Đăng ký đất đai, cơ quan thuế... Chỉ cần một khâu chậm trễ là hồ sơ bị kéo dài.

Mỗi hồ sơ tồn đọng, mỗi vụ việc kéo dài, mỗi kiến nghị lặp lại qua nhiều kỳ TXCT đều là những tín hiệu cho thấy pháp luật còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện. Được lắng nghe và tổng hợp đầy đủ, những tiếng nói từ cơ sở sẽ trở thành nguồn dữ liệu thực tiễn quý cho quá trình rà soát, hoàn thiện pháp luật. Một hệ thống pháp luật thực sự khả thi, đồng bộ, dễ tiếp cận và phục vụ phát triển như tinh thần Kết luận số 09-KL/TW đã đặt ra, trước hết cần lắng nghe nhiều hơn những tiếng nói từ cơ sở - nơi những bất cập của pháp luật được nhận diện sớm nhất, rõ nhất.

Thực tiễn vận hành tại cấp xã sau một năm cũng bộc lộ những "điểm nghẽn" mới về thể chế. Mặc dù 859 nhiệm vụ từ cấp huyện đã được chuyển giao cho cấp xã, nhưng nhiều nơi vẫn chưa được bảo đảm tương xứng về nhân lực, nguồn lực, dữ liệu và điều kiện thực thi. Việc phân cấp ở không ít lĩnh vực mới dừng ở chuyển giao nhiệm vụ, trong khi cơ chế tổ chức bộ máy, định mức biên chế, tiêu chí vị trí việc làm và chính sách đối với cán bộ cơ sở vẫn chưa theo kịp yêu cầu mới… Điều này cho thấy, để cấp xã thực sự trở thành "cấp quản trị" như kỳ vọng, cùng với phân cấp, phân quyền, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng giao đủ thẩm quyền phải đi đôi với giao đủ nguồn lực, con người và công cụ thực thi.