Thức khuya, ngủ ít ảnh hưởng thế nào đến thần kinh ?

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết, về ảnh hưởng đến thần kinh và nhận thức, hậu quả đầu tiên và dễ nhận thấy nhất là suy giảm trí nhớ. Nhiều nghiên cứu khoa học xác nhận rằng, người thường xuyên thiếu ngủ có nguy cơ suy giảm trí nhớ và nhận thức cao hơn đáng kể so với người ngủ đủ giấc.

Bên cạnh đó, não bộ không có đủ thời gian thực hiện chu trình Glymphatic và củng cố trí nhớ, nên thông tin mới bị rơi rụng, khả năng truy xuất thông tin cũ cũng chậm dần. Nhiều bạn trẻ quen gọi trạng thái này là "não đặc" — hội chứng "Brain Fog" mà y học đã ghi nhận thiếu ngủ làm gián đoạn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh, dẫn đến kém tập trung, phản ứng chậm và giảm tư duy sáng tạo.

Nguy hiểm hơn, rối loạn cảm xúc, thiếu ngủ làm suy yếu kết nối giữa trung tâm cảm xúc amygdala và trung tâm kiểm soát nhận thức là vỏ não trước trán. Hậu quả người trẻ dễ cáu gắt, lo âu, mất kiểm soát hành vi và tăng nguy cơ trầm cảm.

Không chỉ vậy, nồng độ cortisol, hormone căng thẳng, tăng cao vào buổi tối, gây ức chế hệ miễn dịch và tăng viêm nhiễm trong cơ thể. Thiếu ngủ cũng làm gián đoạn sản xuất insulin, dẫn đến tăng nguy cơ béo phì và tiểu đường tuýp 2.

Thức khuya và ngủ ít không chỉ là một thói quen xấu, đây thực sự trở thành một cuộc tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh đang trong giai đoạn hoàn thiện. Ảnh minh họa

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, về chất lượng giấc ngủ, thức khuya không chỉ giảm thời lượng mà còn phá vỡ cấu trúc giấc ngủ. Khi đi ngủ vào lúc 1 đến 2 giờ sáng rồi dậy muộn vào hôm sau, dù đủ 8 tiếng đồng hồ, giấc ngủ đó vẫn gây hại vì lệch pha hoàn toàn với chu kỳ ánh sáng mặt trời và sự tiết hormone tự nhiên.

Nhiều bạn trẻ cố bù bằng cách ngủ ngày, nhưng giấc ngủ bù ban ngày thường nông hơn, dễ bị gián đoạn bởi ánh sáng và tiếng ồn, không mang lại hiệu quả phục hồi như giấc ngủ đêm. Quan trọng hơn, thói quen thức khuya làm giảm thời gian của giấc ngủ sâu N3 và giấc ngủ REM — hai giai đoạn thiết yếu nhất cho thanh lọc não bộ và ổn định tâm thần.

Về khả năng điều trị và hồi phục, não bộ có khả năng phục hồi đáng kinh ngạc nếu tình trạng thiếu ngủ được cải thiện kịp thời. Với những đợt thiếu ngủ cấp tính trong vài ngày, việc ngủ bù đủ giấc có thể khôi phục phần lớn chức năng nhận thức. Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài hàng năm, quá trình hồi phục sẽ phức tạp và mất rất nhiều thời gian.

Nghiên cứu trên mô hình thực nghiệm cho thấy thiếu ngủ mạn tính có thể gây tổn thương đáng kể đến các tế bào thần kinh tại vùng locus coeruleus - khu vực quan trọng duy trì sự tỉnh táo và sự phục hồi không phải lúc nào cũng hoàn toàn. Ở người trên 40 tuổi, khả năng tự phục hồi của hệ thần kinh suy giảm rõ rệt, khiến điều trị sau đó kém hiệu quả hơn.

Bác sĩ khuyến cáo, khi tình trạng đã trở thành bệnh lý, người bệnh cần sự hỗ trợ chuyên môn. Liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ (CBT-I) được coi là tiêu chuẩn vàng hiện nay, với hiệu quả được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng.

Bên cạnh đó, kết hợp với chế độ dinh dưỡng phù hợp và các phương pháp như thiền định, yoga hay ngâm chân nước ấm trước khi ngủ, hiệu quả điều trị sẽ được cải thiện đáng kể.

Việc điều trị vẫn đạt hiệu quả cao nếu người bệnh kiên trì và thay đổi lối sống triệt để. Nhưng "phòng bệnh hơn chữa bệnh" vẫn là nguyên tắc cốt lõi, vì những tổn thương cấu trúc sâu trong não đôi khi không thể khôi phục hoàn toàn bằng thuốc hay liệu pháp.