Thước đo của Nghị quyết 57-NQ/TW phải là những giá trị tạo ra cho người dân và doanh nghiệp

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc ban hành chính sách mà là tổ chức thực thi. Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với ông về những giải pháp để khơi thông nguồn lực cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

"Điểm nghẽn của điểm nghẽn" nằm ở khâu thực thi

Phóng viên: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phải chuyển mạnh từ "xây dựng cơ chế" sang "tạo ra sản phẩm, tạo ra giá trị", đồng thời chỉ rõ thực tế vốn đầu tư cho chuyển đổi số mới giải ngân khoảng 12%, nhiều nơi "có tiền nhưng không tiêu được". Theo ông, đâu là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" trong thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW hiện nay?

Ông Nguyễn Quang Đồng: Con số giải ngân 12% phản ánh khó khăn chung khi chuyển dịch một chủ trương từ Nghị quyết vào thực tiễn. Quy trình từ Nghị quyết đến Luật của Quốc hội, rồi Nghị định của Chính phủ và các thông tư hướng dẫn luôn cần một "khoảng trễ" thời gian. Thực tế, tốc độ hoàn thiện thể chế thời gian qua là khá nhanh, ngành khoa học-công nghệ không bị chậm ban hành văn bản. Thời gian qua, Chính phủ đã có những bước đi quyết liệt nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về dòng vốn tài chính cho lĩnh vực này.

Điển hình nhất là việc ban hành Nghị định số 229/2026/NĐ-CP ngày 25/6/2026 quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia. Văn bản mới này đánh dấu một bước chuyển dịch lớn khi tăng cường quyền chủ động và thẳng thắn chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu khoa học. Nỗ lực này đồng bộ với Thông tư số 17/2026/TT-BKHCN ban hành cơ chế điều lệ mẫu thông suốt cho hệ thống các quỹ từ Trung ương đến địa phương. Vì vậy, dòng vốn này vẫn cần thêm thời gian để thật sự khơi thông.

Do đó, điểm nghẽn hiện nay không nằm ở chủ trương, mà nằm ở khâu thực thi và tâm lý e ngại rủi ro của đội ngũ cán bộ.

"Bản chất của công chức là phải làm theo quy định pháp luật chứ không phải là người sáng tạo ra thủ tục".

Chúng ta cần nhìn nhận công bằng: có sự trì trệ, nhưng cũng có áp lực khối lượng công việc quá lớn và sự thiếu an toàn cho công chức thực hiện. Nếu cơ chế tài chính, đấu thầu, nghiệm thu hay định giá sản phẩm công nghệ chưa được hoàn thiện thì việc cán bộ còn dè dặt là điều có thể hiểu được. Tôi biết có địa phương báo cáo quý 1 đã hoàn thành đề tài, nhưng thực tế ngay cả thủ tục giấy tờ phía sau vẫn chưa xong.

Phóng viên: Vậy làm thế nào để tạo ra một "hành lang an toàn" cho đội ngũ thực thi dám nghĩ, dám làm, thưa ông?

Ông Nguyễn Quang Đồng: Để khơi thông nút thắt này, Trung ương cần phải "hài hòa và bảo đảm an toàn" thật sự cho đội ngũ ở địa phương thông qua 3 yếu tố:

Một là, Chính phủ cần lập các Tổ công tác liên ngành, đa ngành (gồm Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính và các bộ chuyên ngành dọc như: Bộ Nông nghiệp và Môi trường…) để trực tiếp hướng dẫn, "gỡ vướng" kịp thời cho địa phương. Có "đèn xanh" hướng dẫn từ Trung ương, địa phương mới dám làm.

Hai là, cần sự đồng hành và chia sẻ trách nhiệm của người đứng đầu. Lãnh đạo địa phương phải cùng chịu trách nhiệm với chuyên viên khi đưa ra quyết định giải ngân. Bước chuyển động vừa qua của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội khi ban hành liên tiếp 6 nghị quyết chiến lược nhằm phá vỡ "điểm nghẽn" ngân sách và cơ chế là một minh chứng rất đáng hoan nghênh.

Ba là, mạnh dạn áp dụng cơ chế sandbox (khung thể chế thử nghiệm) đối với những công nghệ mới chưa rõ mức độ rủi ro nhằm vừa quản lý được rủi ro, vừa không bóp nghẹt sự đổi mới.

Lấy "người dùng cuối" làm thước đo hiệu quả

Phóng viên: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu phải chuyển từ "hoàn thành nhiệm vụ" sang "tạo ra giá trị". Theo ông, thành công của chuyển đổi số và Nghị quyết 57-NQ/TW cần được đo bằng những tiêu chí cụ thể như thế nào?

Ông Nguyễn Quang Đồng: Theo tôi, thay đổi lớn nhất mà Nghị quyết 57-NQ/TW mang lại chính là sự thay đổi về tư duy. Trước đây, chúng ta thường đánh giá bằng số lượng văn bản, số lượng đề án, số lượng cơ sở dữ liệu hay hệ thống được xây dựng. Nhưng trong giai đoạn tới, cần chuyển sang đánh giá bằng mức độ người dân và doanh nghiệp thật sự sử dụng và hưởng lợi.

Một cơ sở dữ liệu đất đai chỉ thật sự thành công khi doanh nghiệp và người dân khai thác hiệu quả để phục vụ sản xuất, kinh doanh. Dữ liệu khí tượng cũng không nên chỉ dừng ở việc thu thập và lưu trữ, mà cần tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển các sản phẩm, dịch vụ phục vụ nông nghiệp, logistics hay bảo hiểm.

"Một bộ tiêu chí đánh giá xuất phát từ người dùng cuối sẽ lật ngược lại được bài toán về phân bổ ngân sách: Nhà nước nên ưu tiên đầu tư vào những công nghệ chiến lược, những nghiên cứu mang tính đời thực và có tính ứng dụng cao, thay vì đầu tư dàn trải cho những đề tài chưa biết “số phận” sẽ đi về đâu".

Phân bổ dòng vốn cho từng nhóm doanh nghiệp

Phóng viên: Có một thực tế là nguồn lực khoa học-công nghệ hiện nay dường như đang tập trung vào các doanh nghiệp lớn. Làm thế nào để các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) hay các startup - vốn là xương sống của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có thể tiếp cận được nguồn vốn này, thưa ông?

Ông Nguyễn Quang Đồng: Theo tôi, muốn khoa học, công nghệ thật sự trở thành động lực tăng trưởng thì không thể chỉ dựa vào một số doanh nghiệp đầu tàu. Điều quan trọng là phải hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh, trong đó doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp vừa và nhỏ, các startup cùng các quỹ đầu tư đều có cơ hội tham gia và phát triển.

Các doanh nghiệp lớn có lợi thế về nguồn lực, có thể đảm nhận những dự án nghiên cứu dài hạn thông qua các quỹ R&D nội bộ. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và startup thường là nơi xuất hiện nhiều ý tưởng mới, nhưng lại gặp khó khăn hơn trong tiếp cận vốn và nguồn lực hỗ trợ.

Vì vậy, các quỹ đầu tư mạo hiểm và nguồn lực từ Nhà nước cần được thiết kế theo hướng minh bạch, công khai, cạnh tranh bình đẳng để mọi doanh nghiệp có năng lực đều có cơ hội tham gia đổi mới sáng tạo. Suy cho cùng, mục tiêu không phải là giải ngân được bao nhiêu tiền, mà là từ nguồn lực đó tạo ra bao nhiêu sản phẩm, mang lại bao nhiêu lợi ích cho người dân, doanh nghiệp và tạo ra bao nhiêu giá trị mới cho nền kinh tế.

Khi dòng vốn được phân bổ đến đúng nơi có nhu cầu đổi mới và khả năng tạo ra giá trị, hệ sinh thái khoa học, công nghệ sẽ phát triển bền vững hơn.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!