Thượng đỉnh NATO trước bài toán giữ gắn kết xuyên Đại Tây Dương

Lãnh đạo 32 quốc gia thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) sẽ nhóm họp tại thủ đô Ankara của Thổ Nhĩ Kỳ trong hai ngày 7-8/7, đánh dấu lần đầu nước này đăng cai hội nghị thượng đỉnh NATO kể từ kỳ họp tại Istanbul năm 2004. Hầu hết nguyên thủ và lãnh đạo chính phủ các nước thành viên, trong đó có Tổng thống Mỹ Donald Trump, đã xác nhận tham dự, theo Reuters.

Hội nghị thượng đỉnh NATO sẽ diễn ra trong hai ngày 7 và 8/7. Ảnh: Anadolu

Khác với giai đoạn sau khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022, khi NATO liên tục mở rộng lực lượng và điều chỉnh chiến lược, hội nghị năm nay không hướng tới việc xây dựng một học thuyết quân sự mới. Thay vào đó, mục tiêu lớn là duy trì sự gắn kết của liên minh trong bối cảnh quan hệ xuyên Đại Tây Dương xuất hiện nhiều rạn nứt.

Reuters cho hay, trong những tháng gần đây, chính quyền Tổng thống Trump đã thông báo rút khoảng 5.000 binh sĩ khỏi Đức, đồng thời cắt giảm một phần lực lượng dành cho các kế hoạch phòng thủ NATO tại châu Âu, gồm tàu sân bay, máy bay tiếp dầu và tiêm kích.

Bản thân Tổng thống Trump cũng nhiều lần chỉ trích các đồng minh. Trước khi lên đường tới Ankara ngày 6/7, ông cho rằng Mỹ đang phải chi quá nhiều tiền để bảo vệ đồng minh mà "không nhận được lợi ích tương xứng".

Sau khi một số nước châu Âu kiên quyết không tham gia chiến dịch quân sự của Mỹ tại Trung Đông hồi cuối tháng 2/2026, ông từng gọi NATO là "con hổ giấy".

Trong bối cảnh đó, hội nghị Ankara được xem là cơ hội để châu Âu chứng minh họ đang đáp ứng yêu cầu lâu nay của Washington về chia sẻ gánh nặng quốc phòng. Euractiv dẫn lời một quan chức NATO nhận định đây là dịp để châu Âu kể một "câu chuyện tích cực" về nỗ lực tăng chi tiêu quân sự. "Số liệu không biết nói dối", người này nói.

Theo thống kê của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), chi tiêu quân sự của các quốc gia châu Âu thuộc NATO trong năm 2025 tăng với tốc độ nhanh nhất kể từ năm 1953. Trong đó, Đức và Tây Ban Nha - hai quốc gia từng nhiều lần bị ông Trump chỉ trích vì chi tiêu quốc phòng thấp - đều ghi nhận mức tăng mạnh.

Tổng thư ký NATO Mark Rutte cũng liên tục nhấn mạnh các nước châu Âu cùng Canada đã tăng thêm khoảng 139 tỷ USD chi tiêu quốc phòng trong năm qua.

Các nước châu Âu tăng chi đáng kể cho quốc phòng trong năm qua. Ảnh: Reuters

Bên cạnh đó, một quan chức phương Tây nhận định với Euractiv rằng hội nghị Ankara sẽ là "hội nghị của việc thực hiện cam kết", bởi phần lớn thành viên đang đi đúng lộ trình dành 5% GDP cho quốc phòng và các lĩnh vực liên quan vào năm 2035.

Trong khuôn khổ hội nghị, NATO dự kiến công bố báo cáo cập nhật về chi tiêu quốc phòng của từng thành viên. Theo các quan chức NATO, liên minh hiện tiến gần mục tiêu mới 5% GDP, gồm 3,5% dành cho năng lực quốc phòng cốt lõi và 1,5% cho các lĩnh vực hỗ trợ quốc phòng, thay cho chuẩn 2% trước đây.

NATO cũng sẽ tổ chức Diễn đàn Công nghiệp Quốc phòng ngay trong ngày khai mạc, nơi dự kiến chứng kiến hàng loạt thỏa thuận giữa các chính phủ và doanh nghiệp quốc phòng với tổng giá trị hàng chục tỷ USD.

Đại sứ Mỹ tại NATO Matthew Whitaker cho biết những quốc gia chi tiêu quốc phòng nhiều nhất có thể nhận được các lợi ích như có thêm thời gian tiếp xúc với lãnh đạo Mỹ cũng như được ưu tiên tiếp cận các loại vũ khí và chương trình mua sắm vũ khí của Mỹ.

Bên cạnh vấn đề chi tiêu quốc phòng, giới quan sát cho rằng Ukraine sẽ tiếp tục là một trong những chủ đề trọng tâm của hội nghị. Trước thềm hội nghị ở Ankara, Điện Kremlin xác nhận Tổng thống Trump đã điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin, trong đó nhà lãnh đạo Mỹ đã đề nghị hỗ trợ tìm giải pháp chấm dứt xung đột.

Nhờ các nỗ lực trung gian của Mỹ dưới thời Tổng thống Trump, Nga và Ukraine đã tiến hành thương lượng ba bên ở các cấp độ khác nhau trong năm 2025 và đầu năm 2026. Các cuộc tiếp xúc đã giúp hai bên hiểu rõ hơn lập trường, song chưa đạt tiến bộ đột phá. Trở ngại lớn nhất trong đàm phán tiếp tục xoay quanh vấn đề lãnh thổ Donbass. Tuy nhiên, từ sau khi xung đột Trung Đông nổ ra, tiến trình này bị đình trệ.

Tại Ankara, ông Trump dự kiến gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, người cũng được mời tham dự hội nghị NATO. Cuộc gặp được xem là cơ hội để Kiev cùng các đồng minh châu Âu trình bày quan điểm về tiến trình hòa bình và nhu cầu hỗ trợ quân sự, đồng thời giúp Washington tham khảo lập trường của cả Moskva và Kiev sau cuộc điện đàm Nga - Mỹ.

Theo dự thảo tuyên bố hội nghị, Ukraine cũng có thể nhận được cam kết hỗ trợ tài chính mới trị giá 80 tỷ USD trong năm nay và thêm 80 tỷ USD cho năm 2027. Các doanh nghiệp quốc phòng Ukraine cũng sẽ đóng vai trò đáng chú ý tại Diễn đàn Công nghiệp Quốc phòng NATO.

Một tòa nhà ở Kiev bị hư hại trong cuộc tập kích sáng 6/7 của Nga vào Ukraine. Ảnh: PravdaUkraine

Về triển vọng gia nhập NATO, dù tuyên bố chung nhiều khả năng vẫn không nhắc lại cụm từ "con đường không thể đảo ngược" như dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, Ukraine có thể được ghi nhận với vai trò mới là một "bên đóng góp" cho an ninh NATO, thay vì chỉ là quốc gia nhận hỗ trợ.

Căng thẳng Trung Đông cũng được dự báo sẽ phủ bóng lên chương trình nghị sự. Giới ngoại giao châu Âu lo ngại những bất đồng xuyên Đại Tây Dương có thể bùng phát trở lại nếu lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đổ vỡ.

Tổng thống Trump có thể sẽ tận dụng hội nghị để thảo luận với các đồng minh về tình hình an ninh Trung Đông, trong đó có việc bảo vệ hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu xuất khẩu toàn cầu - và chính sách đối với chính quyền mới tại Syria.

Ông Trump cũng dự kiến có các cuộc gặp song phương với Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Tổng thống Syria Ahmed al-Sharaa bên lề hội nghị, cho thấy Washington đang tăng cường tiếp xúc với Damascus sau những biến động chính trị tại quốc gia này.

Theo Nhà Trắng, Mỹ có thể sẽ thúc đẩy các đồng minh châu Âu đảm nhận vai trò lớn hơn trong các nhiệm vụ an ninh, trong đó có bảo đảm an toàn hàng hải tại Vùng Vịnh. Một quan chức cấp cao của Mỹ cho biết nhiều nước NATO đã bày tỏ sẵn sàng tham gia các nỗ lực bảo vệ tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz, song phần lớn vẫn thiếu tàu chiến và các phương tiện cần thiết để đóng góp đáng kể.