Tích hợp chương trình mục tiêu quốc gia: Rõ trách nhiệm, sát đối tượng

Đánh giá bằng kết quả thụ hưởng, giải ngân hiệu quả nguồn lực

Thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia, các ĐBQH tại Tổ 14 thống nhất cao với chủ trương này, đồng thời cho rằng đây là giải pháp quan trọng nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo, dàn trải, bỏ sót đối tượng và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 14 (Đoàn ĐBQH các tỉnh Quảng Ninh, Đồng Tháp) sáng 19/8. Ảnh: Mạnh Hưng

Theo ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp), cả 4 chương trình đều hướng tới chăm lo đời sống cho Nhân dân, trong đó ưu tiên đồng bào dân tộc thiểu số và những người khó khăn. Việc tích hợp nội dung văn hóa và xác định đối tượng theo hướng bao quát, không chỉ giới hạn ở địa bàn miền núi, là phù hợp với thực tiễn.

Tuy nhiên, đại biểu cũng cho rằng, tỷ lệ giải ngân 4 chương trình mục tiêu quốc gia trong thời gian qua còn thấp, đạt khoảng 76%, do nhiều nguyên nhân, trong đó có những vướng mắc về phân cấp, phân quyền, chuyển tiếp và hướng dẫn thực hiện. Trong khi đó, tổng nguồn lực của 4 chương trình trong giai đoạn đến năm 2030 lên tới 408.000 tỷ đồng.

ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Để chương trình mục tiêu quốc gia được thực hiện có hiệu quả, đại biểu đề nghị cần khắc phục những vướng mắc trong tổ chức thực hiện, đồng thời đề nghị Chính phủ, Bộ Tài chính tăng cường đôn đốc, hướng dẫn, nhắc nhở các địa phương để đẩy nhanh tiến độ giải ngân. “Tiền chúng ta đã có, đã phân bổ và phân kỳ theo từng năm, nhưng có tiền mà không sử dụng được thì rất đáng quan tâm”, đại biểu nhấn mạnh.

Vì vậy, cần tháo gỡ những thủ tục không cần thiết, nhưng vẫn bảo đảm đúng quy định, để nguồn lực nhanh chóng đến với đối tượng thụ hưởng.

Đại biểu đề nghị bên cạnh nguồn lực tài chính, cần quan tâm nguồn lực con người, nhất là năng lực chỉ đạo, điều hành, phối hợp và thực hiện phân cấp, phân quyền. Đồng thời, phải xác định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và chính quyền địa phương trong triển khai chương trình. Đối với địa phương thực hiện không đạt tiến độ, giải ngân chậm hoặc không giải ngân được, cần có cơ chế xử lý cụ thể, thay vì chỉ nhắc nhở hằng năm. Qua đó vừa tạo động lực, vừa nâng cao trách nhiệm của chính quyền các cấp.

ĐBQH Tạ Minh Tâm (Đồng Tháp) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Đồng tình với ý kiến trên, ĐBQH Tạ Minh Tâm (Đồng Tháp) cũng cho rằng, để các mục tiêu, chỉ tiêu được triển khai hiệu quả, cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan liên quan, nhất là cơ quan Trung ương phụ trách lĩnh vực, cơ quan điều phối chung, cơ quan phụ trách tài chính và UBND cấp tỉnh. Bởi, thực tiễn triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia thời gian qua cho thấy, bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, công tác tổ chức thực hiện, ban hành văn bản hướng dẫn, giải ngân và quản lý nguồn lực vẫn là những khâu cần tiếp tục được quan tâm.

Đại biểu nhấn mạnh, mục tiêu, chỉ tiêu dù toàn diện nhưng kết quả cuối cùng phụ thuộc vào phương thức, cách thức tổ chức thực hiện và vai trò của các cơ quan có liên quan, đặc biệt ở cấp tỉnh và cấp cơ sở.

ĐBQH Tạ Minh Tâm đề nghị đổi mới phương thức đánh giá hiệu quả chương trình, chuyển từ đánh giá chủ yếu dựa trên chỉ tiêu, tỷ lệ giải ngân sang đánh giá dựa trên đối tượng thụ hưởng và mức độ tác động của chương trình. Đại biểu đề nghị sớm cụ thể hóa thành một bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng, có thể đo lường được, làm cơ sở để cơ quan có thẩm quyền theo dõi, giám sát, đánh giá và kịp thời điều chỉnh trong quá trình thực hiện.

Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp tại phiên thảo luận tổ, sáng 19/8. Ảnh: Mạnh Hưng

Về phân bổ kinh phí, đại biểu Tạ Minh Tâm đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng vừa bảo đảm mục tiêu chung, vừa tính đến đặc thù của từng địa phương. Với sự khác biệt về điều kiện kinh tế, mức độ phát triển và các chỉ số xã hội, văn hóa, y tế, giáo dục, việc phân bổ nguồn lực cần bảo đảm hợp lý, phù hợp và tạo điều kiện để từng địa phương phát huy hiệu quả nguồn lực được giao.

Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu lộ trình chuyển tiếp phù hợp trong giai đoạn thực hiện chương trình từ năm 2026 đến năm 2035, nhất là khi chuyển sang cơ chế Trung ương tạo khung, địa phương chủ động quản trị. Giai đoạn chuyển tiếp sẽ giúp hoàn thiện cơ sở dữ liệu, nâng cao năng lực xử lý công việc của các cơ quan liên quan và bảo đảm chương trình được vận hành thông suốt.

Khắc phục điểm nghẽn, phát huy tính chủ động của địa phương

Bày tỏ thống nhất cao với việc tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia, ĐBQH Nguyễn Thanh Cầm (Đồng Tháp) cho rằng, việc tích hợp sẽ giúp tận dụng tốt hơn nguồn lực quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Tuy nhiên, để cơ chế mới vận hành hiệu quả, cần làm rõ chức trách, nhiệm vụ của từng ngành, từng cấp chính quyền địa phương, đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các lĩnh vực.

ĐBQH Nguyễn Thanh Cầm (Đồng Tháp) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Đại biểu Nguyễn Thanh Cầm đề nghị đẩy mạnh chuyển đổi số theo hướng thực chất, số hóa dữ liệu từ khâu đầu tư đến hỗ trợ người dân, qua đó tăng tính minh bạch, khả năng giám sát và giải trình trong quá trình thực hiện. Cùng với đó, công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá cần được xác định là một hợp phần độc lập, làm cơ sở theo dõi tiến độ, đánh giá thực chất hiệu quả chương trình và kịp thời tháo gỡ những vướng mắc phát sinh.

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị thay cụm từ “đối tượng yếu thế” bằng “đối tượng đặc thù”. Theo đại biểu, cách gọi này phù hợp hơn với sự phát triển của đất nước, đồng thời phản ánh đúng tính chất, nhu cầu và đặc điểm khác nhau của từng nhóm đối tượng trong các lĩnh vực. Cụ thể, trong lĩnh vực văn hóa, các đối tượng được quan tâm không chỉ là người nghèo, người có hoàn cảnh khó khăn mà còn là những người cần được tạo điều kiện để phát huy sự đóng góp và được thụ hưởng các giá trị văn hóa.

ĐBQH Vũ Ngọc Lâm (Quảng Ninh) cũng đề nghị đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đồng thời rà soát để tránh phát sinh thêm các thủ tục không cần thiết trong quá trình thực hiện. Đại biểu cho rằng việc phân định rõ trách nhiệm giữa các cấp là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm.

ĐBQH Vũ Ngọc Lâm (Quảng Ninh) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

ĐBQH Vũ Ngọc Lâm lưu ý, chương trình mục tiêu quốc gia không nên chỉ được tiếp cận như một chương trình đầu tư công, bởi trên thực tế còn bao gồm cả nguồn kinh phí sự nghiệp. Nếu chỉ xác định là chương trình đầu tư công sẽ có thể phát sinh vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện.

Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh Quản Minh Cường cũng nhìn nhận, thực tiễn triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia cho thấy sự chênh lệch lớn về nguồn lực đầu tư giữa các địa phương. Sự chênh lệch này khiến điều kiện phát triển kinh tế - xã hội giữa khu vực miền núi và đô thị còn khoảng cách lớn.

Theo đại biểu, một bất cập khác là tiến độ giải ngân thấp, trong khi năng lực tổ chức thực hiện ở cấp cơ sở còn hạn chế. Với chương trình dành cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, có thời điểm dù đã đi gần hết giai đoạn 5 năm nhưng tỷ lệ giải ngân mới đạt hơn 40%...

Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh Quản Minh Cường phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Đại biểu cho rằng, nguyên nhân có cả năng lực quản lý tài chính, thủ tục hành chính phức tạp và sự hạn chế về nhân lực ở cấp xã. Trong khi đó, việc chia nhỏ thành nhiều chương trình, với nhiều đầu mối quản lý, còn dẫn đến tình trạng cồng kềnh, chồng chéo. Những nội dung như nước sạch, giao thông, giảm nghèo có thể xuất hiện ở nhiều chương trình khác nhau, mỗi chương trình lại có bộ máy quản lý, ban quản lý dự án và bộ phận kế toán riêng.

Đáng lưu ý, đại biểu phản ánh có những chương trình mà chi phí dành cho hội nghị, tập huấn và quản lý chiếm tỷ trọng rất lớn, có trường hợp gần 50% tổng chi, trong khi nguồn lực trực tiếp đến với người dân còn hạn chế. Cách tổ chức này cũng có nguy cơ tạo ra cơ chế “xin - cho”, khi địa phương phải vận động để được bố trí vốn thay vì phân bổ dựa trên nhu cầu thực tế, công khai và minh bạch.

Từ thực tiễn trên, ĐBQH Quản Minh Cường đề nghị tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia, thống nhất đầu mối quản lý và tăng cường giám sát. Theo đại biểu, nếu sau một thời gian thực hiện, qua đánh giá cho thấy mô hình chương trình mục tiêu quốc gia ở cấp Trung ương không còn cần thiết, có thể nghiên cứu chuyển nguồn lực và trách nhiệm về địa phương.

Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh tại phiên thảo luận Tổ, sáng 19/8. Ảnh: Mạnh Hưng

Đại biểu cũng đề nghị tập trung đầu mối quản lý tài chính, giao cơ quan tài chính địa phương quản lý, phân bổ nguồn lực theo kế hoạch hằng năm, tạo điều kiện thuận lợi cho kiểm soát và kiểm toán. Đối với quản lý dự án, mỗi tỉnh nên có một số ban quản lý dự án chuyên nghiệp, thay vì để nhiều sở, ngành cùng trực tiếp làm chủ đầu tư.

Các sở chuyên ngành nên tập trung vào việc xây dựng tiêu chuẩn, tiêu chí, tham mưu và thực hiện chức năng quản lý nhà nước; địa phương được chủ động lựa chọn thứ tự ưu tiên đầu tư về giao thông, văn hóa, giáo dục... phù hợp với đặc điểm, nhu cầu thực tế, thông qua quyết định của HĐND.

Theo đại biểu, thay đổi cơ chế quản lý không có nghĩa là giảm nội dung hay nguồn lực dành cho các chương trình, mà nhằm tổ chức thực hiện tinh gọn, chặt chẽ hơn để nguồn lực được sử dụng hiệu quả và đầu tư nhiều hơn cho người dân.